سواد رسانه و هوش مصنوعی؛
شش اقدام کلیدی می‌تواند به افزایش بهره‌وری و محافظت از سلامت مغز در عصر هوش مصنوعی کمک کند. نیروی کار امروزی در حال عبور از طوفانی سهمگین از عدم قطعیت‌های ژئوپلیتیکی، فشارهای اقتصادی، تغییرات جمعیتی، اختلالات ناشی از تغییرات اقلیمی و تحول...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ دکتر زهرا شیخ باقری در مصاحبه با خبرنگار اندیشه معاصر درباره فرسودگی ناشی از هوش مصنوعی گفت: علوم اعصاب رویکردی عملی برای درک نیازهای شناختی مغز انسان ارائه می‌دهد؛ نیازهایی که در اثر کار با هوش مصنوعی ایجاد می‌شوند. با گسترش تعاملات طولانی‌مدت با هوش مصنوعی که هم مهارت‌های شناختی و هم سطح انرژی ذهنی را به چالش می‌کشند، کارکنان با خطر واقعی «فرسودگی مغزی» مواجه‌اند.
شش اقدام کلیدی می‌تواند به افزایش بهره‌وری و محافظت از سلامت مغز در عصر هوش مصنوعی کمک کند. نیروی کار امروزی در حال عبور از طوفانی سهمگین از عدم قطعیت‌های ژئوپلیتیکی، فشارهای اقتصادی، تغییرات جمعیتی، اختلالات ناشی از تغییرات اقلیمی و تحولات شتابان فناوری است. این نیروها شیوه کار، یادگیری، تصمیم‌گیری و تعامل افراد با یکدیگر را تغییر می‌دهند. همچنین، فشار فزاینده‌ای بر مغز وارد می‌کنند که پیامدهایی برای سلامت روان، بهره‌وری، خلاقیت و تاب‌آوری سازمانی دارد.
برای رهبران کسب‌وکار، این مسئله موجب می‌شود سلامت مغز فراتر از دغدغه‌ای فردی در حوزه رفاه قرار گیرد. سلامت مغز یک قابلیت سازمانی و ضرورتی راهبردی است که به افراد امکان می‌دهد در گذر زمان عملکرد خود را حفظ کنند، سازگار شوند و قضاوت‌های درستی داشته باشند. سازمان‌هایی که از تاب‌آوری ذهنی محافظت می‌کنند و فرایندهای کاری را متناسب با محدودیت‌های شناختی انسان طراحی می‌کنند، برای حفظ عملکرد در شرایط عدم قطعیت و تغییر، موقعیت بهتری خواهند داشت.
علوم اعصاب رویکردی عملی برای درک این چالش ارائه می‌دهد. این علم می‌تواند به رهبران کمک کند تا دریابند توجه، یادگیری، تصمیم‌گیری، استرس و بازیابی چگونه بر عملکرد تأثیر می‌گذارند و سیستم‌های محیط کار چگونه می‌توانند منابع ذهنیِ زیربنای عملکرد را تقویت یا تضعیف کنند.
در میان نیروهای تحول‌آفرین محیط کار، هوش مصنوعی اهمیت ویژه‌ای دارد. هوش مصنوعی به‌سرعت وظایف افراد را تغییر می‌دهد و بر نحوه تخصیص توجه، ارزیابی اطلاعات و اعمال قضاوت آن‌ها تأثیر می‌گذارد. ازاین‌رو، هوش مصنوعی دریچه‌ای مناسب برای بررسی ضرورتی گسترده‌تر در کسب‌وکار فراهم می‌کند: سازمان‌ها چگونه می‌توانند فناوری‌های قدرتمند جدید را به کار گیرند و در عین حال، توانمندی‌های انسانی را تقویت کنند و از سلامت مغز، که عملکرد پایدار به آن وابسته است، محافظت به عمل آورند؟
گزارش سال ۲۰۲۶ مجمع جهانی اقتصاد (WEF) با عنوان «مزیت انسانی: مغزهای قوی‌تر در عصر هوش مصنوعی» برآورد می‌کند که مداخلات مقرون‌به‌صرفه در حوزه سلامت مغز می‌توانند تا سال ۲۰۵۰، در مجموع ۶.۲ تریلیون دلار به تولید ناخالص داخلی اضافه کنند. اهمیت اقتصادی سلامت مغز به‌اندازه‌ای است که نمی‌توان آن را صرفاً به برنامه‌ای جانبی در حوزه رفاه کارکنان محدود کرد.
یک «ماشین شناختی» همه‌منظوره در مقیاسی گسترده وارد فعالیت‌های روزمره شده است؛ ماشینی که محتوا تولید می‌کند، اطلاعات را تحلیل می‌کند، الگوها را شناسایی می‌کند و اقدامات پیشنهادی ارائه می‌دهد. پذیرش هوش مصنوعی صرفاً یک چالش فناورانه نیست، بلکه تقاضاهای شناختی بی‌سابقه‌ای بر مغز انسان تحمیل می‌کند. با بر عهده گرفتن وظایف شناختی معمول‌تر توسط هوش مصنوعی، نقش انسان به‌سمت فعالیت‌هایی با بار شناختی بیشتر سوق پیدا می‌کند. اگر این تقاضاها بدون دوره‌های کاری کم‌فشارتر و فرصت کافی برای بازیابی ادامه یابند، مغز ممکن است برای مدت طولانی‌تری تحت فشار شناختی شدید باقی بماند.
علاوه بر این، تحلیلی از گزارش سال ۲۰۲۵ مجمع جهانی اقتصاد درباره آینده مشاغل نشان می‌دهد که هشت مورد از ده مهارت اصلی موردنیاز کارفرمایان امروزی (۸۰ درصد) به‌شدت به آنچه مهارت‌های شناختی می‌نامیم وابسته‌اند؛ از جمله تفکر تحلیلی، تاب‌آوری، انعطاف‌پذیری و چابکی، رهبری و نفوذ اجتماعی و تفکر خلاق.
بنابراین، برای حفظ عملکرد کسب‌وکار، باید از مهارت‌ها و ظرفیت‌های شناختی محافظت کرد و آن‌ها را ارتقا داد.
این چالش دو بُعد مرتبط با یکدیگر دارد:
– توانمندی مغز: میزان اثربخشی و کارایی مهارت‌های شناختی مرتبط، مانند تفکر تحلیلی و خلاق، هنگام انجام وظایف در شرایط ناشناخته و موقعیت‌های پرفشار، از جمله میزان تلاش ذهنی موردنیاز.
– باتری مغز: استعاره‌ای کاربردی برای توصیف ذخایر ذهنی در دسترس که امکان تداوم تفکر مؤثر را در گذر زمان فراهم می‌کنند.
از نظر عملی، توانمندی مغز زیربنای چابکی یادگیری را فراهم می‌کند؛ یعنی توانایی یادگیری، سازگاری و به‌کارگیری رویکردهای جدید در شرایطی که موقعیت‌ها و فناوری‌ها پیوسته تغییر می‌کنند.
توانمندی مغز همچنین شامل تفکر متمرکز، مفهومی، راهبردی، انتزاعی و شهودی است. این مهارت‌های شناختی بازتاب‌دهنده الگوهای عصبی ناخودآگاهی هستند که عمدتاً از طریق فعالیت‌ها، بازی‌ها، سرگرمی‌ها و موارد مشابه در دوران کودکی شکل گرفته‌اند؛ یعنی حاصل تجربه‌های خوشایند دوران کودکی که به شکل‌گیری الگوهای عصبی کمک کرده‌اند.
در کار مبتنی بر هوش مصنوعی، این مهارت‌ها نحوه تخصیص توجه، صورت‌بندی مسئله، به چالش کشیدن فرضیات و ارزیابی خروجی‌های مهم را شکل می‌دهند؛ از جمله ارزیابی توهمات احتمالی هوش مصنوعی.
بخش عمده آموزش هوش مصنوعی در محیط کار بر یادگیری آگاهانه و مبتنی بر زبان تمرکز دارد: اینکه ابزار چه کاری انجام می‌دهد، چگونه باید از آن استفاده کرد و چه سیاست‌هایی بر کاربرد آن حاکم‌اند. این دانش ضروری است، اما دانش لزوماً به معنای رفتار نیست.
یک مدیر ممکن است سیاست‌های مربوطه را درک کند، اما همچنان خروجی نادرست و به‌ظاهر معقول هوش مصنوعی را بپذیرد. یک مدیر اجرایی ممکن است بداند که هوش مصنوعی باید قضاوت انسانی را تقویت کند، اما همچنان بیش از حد به آن واگذار کند. حتی یک تیم آموزش‌دیده نیز ممکن است در اثر الزامات نظارتی ناشی از استفاده از هوش مصنوعی دچار خستگی شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اتکای بیش از حد به هوش مصنوعی می‌تواند تلاش شناختی کارکنان را کاهش دهد، ارزیابی مستقل اطلاعات را تضعیف کند و احتمال پذیرش توصیه‌های هوش مصنوعی را بدون بررسی کافی افزایش دهد.
توانمندی مغز را نمی‌توان صرفاً از طریق توضیحات کلامی توسعه داد. این امر مستلزم انعطاف‌پذیری عصبی وابسته به تجربه است؛ یعنی تمرین مکرری که موجب تغییر در سیستم‌های عصبی می‌شود. رویکرد تمرین آگاهانه و هدایت‌شده آندرس اریکسون، با استفاده از راهنمایی متخصص درباره روش صحیح، تمرین چالش‌برانگیز، بازخورد به‌موقع و وظایفی که به‌تدریج دشوارتر می‌شوند، یک مهارت مشخص را هدف قرار می‌دهد و به بهبود عملکرد کمک می‌کند تا اجرای آن روان‌تر و از نظر شناختی کم‌هزینه‌تر شود.
ذخایر ذهنی ثابت نیستند، بلکه با خواب، استرس، وضعیت سلامت، حجم کار و زمان روز تغییر می‌کنند. حتی افراد بسیار توانمند نیز هنگامی که ذخایر ذهنی‌شان کاهش می‌یابد، آسیب‌پذیر می‌شوند. کاهش توانمندی مغز همچنین به این معناست که انجام یک وظیفه مشخص، انرژی و زمان ذهنی بیشتری مصرف می‌کند.
مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۶ که در مجله هاروارد بیزینس ریویو درباره «مغزهای فرسوده‌شده بر اثر هوش مصنوعی» منتشر شد و ۱۴۸۸ کارمند تمام‌وقت آمریکایی را بررسی کرد، نشان داد که نظارت گسترده بر هوش مصنوعی، در مقایسه با نظارت محدود، با ۱۴ درصد تلاش ذهنی بیشتر، ۱۲ درصد خستگی بیشتر و ۱۹ درصد بار اطلاعاتی بیشتر همراه است.
توانمندی مغز و ذخایر ذهنی آن، یعنی باتری مغز، در قالب چهار حالت شناختی پویا با یکدیگر تعامل دارند.
توانمندی مغز و باتری مغز در فعالیت‌های مبتنی بر هوش مصنوعی
اگر پیچیدگی شناختی موردنیاز با انرژی ذهنی در دسترس تناسب نداشته باشد، اضافه‌بار شناختی زودتر و با شدت بیشتری رخ می‌دهد و توانمندی مؤثر مغز به‌طور موقت کاهش می‌یابد. در این شرایط، مسئله دیگر صرفاً به عملکرد محدود نمی‌شود، بلکه به مسئله‌ای در حوزه سلامت مغز تبدیل می‌شود. اضافه‌بار مکرر می‌تواند به استرس مزمن و فرسودگی شغلی منجر شود.
رهبران اغلب استراحت را زمان ازدست‌رفته بهره‌وری تلقی می‌کنند. بااین‌حال، در فعالیت‌های فشرده مبتنی بر هوش مصنوعی، چنین نگرشی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. استراحت‌های کوتاه یا انجام فعالیت‌هایی با اهمیت کمتر می‌توانند روند فرسودگی را کند کنند، اما جایگزین خواب نمی‌شوند.
در یک مطالعه کنترل‌شده، خوابیدن به مدت شش ساعت یا کمتر در هر شب، به‌مدت ۱۴ روز، موجب افت عملکرد شناختی‌ای شد که معادل حداکثر دو شب محرومیت کامل از خواب بود. شرکت‌کنندگان تا حد زیادی از این افت عملکرد آگاه نبودند.
1. توانمندی مغز افراد را افزایش دهید: آموزش یک‌باره هوش مصنوعی را با تمرین آگاهانه و هدایت‌شده تکمیل کنید تا مهارت‌های شناختی موردنیاز برای سازگاری و تصمیم‌گیری بهتر تقویت شوند.
2. از باتری مغز افراد محافظت کنید: از این فرض که توجه و ذخایر ذهنی نامحدودند، دست بردارید. دوره‌های کار متمرکز، استراحت‌های معنادار برای بازیابی و مرزهایی مشخص ایجاد کنید که بار شناختی مداوم را کاهش دهند.
3. تقاضاهای شناختی را رصد کنید و توصیه‌های پیشگیرانه برای بازیابی ارائه دهید: استفاده فشرده از هوش مصنوعی و نشانه‌های خستگی را با رعایت حریم خصوصی پایش کنید. سپس پیش از بروز اضافه‌بار شناختی، گزینه‌هایی برای بازیابی پیشنهاد دهید.
4. سیستم‌های کاری مبتنی بر هوش مصنوعی را به‌گونه‌ای طراحی کنید که عملکرد انسان را ارتقا دهند: وظایف تکراری و پردازش اطلاعات را به هوش مصنوعی بسپارید تا افراد بتوانند بر پرسشگری، تفسیر، خلاقیت، ارزیابی، قضاوت و تصمیم‌گیری تمرکز کنند.
5. سیستم‌ها را به یکدیگر پیوند دهید: رهبران حوزه‌های سلامت، یادگیری، فناوری، ریسک و کسب‌وکار را با یکدیگر مرتبط کنید و در کنار میزان پذیرش هوش مصنوعی، عملکرد پایدار را نیز اندازه‌گیری کنید.
6. هماهنگی میان مدیران ارشد را تقویت کنید: اطمینان حاصل کنید که مدیرعامل، مدیر مالی، مدیر ارشد منابع انسانی و مدیر ارشد هماهنگی، ظرفیت شناختی، شامل توانمندی مغز و باتری مغز، و نقش آن را در حمایت از رفاه ذهنی، سلامت سازمانی و عملکرد پایدار کسب‌وکار درک می‌کنند.
مرکز تعالی هوش مصنوعی، رهبران بخش‌های مختلف را به یکدیگر پیوند می‌دهد تا از تحولات سریع هوش مصنوعی و پیامدهای آن برای اقتصادها و جوامع آگاه شوند. این مرکز از گفت‌وگوهای آگاهانه درباره فرصت‌ها، خطرات و بده‌بستان‌های مرتبط با پذیرش هوش مصنوعی حمایت می‌کند.
این مرکز از طریق فراهم کردن فضاهای قابل اعتماد و اجرای ابتکارات مشارکتی، به شرکا امکان می‌دهد درکی مشترک ایجاد کنند و برای تدوین رویکردهایی مسئولانه در زمینه نوآوری و استفاده از هوش مصنوعی با یکدیگر همکاری کنند.
با فعالیت‌های این مرکز آشنا شوید.
هوش مصنوعی همچنان توانمندتر خواهد شد. چالش اصلی، تقویت توانمندی‌های انسانی بدون تحلیل بردن ذخایر ذهنی‌ای است که تداوم این توانمندی‌ها را ممکن می‌سازند. توسعه توانمندی مغز و در عین حال محافظت از باتری مغز می‌تواند اضافه‌بار شناختی را کاهش دهد، سلامت مغز را حفظ کند و به پرورش نیروی کاری انعطاف‌پذیرتر کمک کند.
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
نویسنده : زهرا شیخ باقری
