چرا رتبه دانشگاه های ایران در رتبه بندی QS آسیا ۲۰۲۷ افت کرد؟ صمد نژادابراهیمی از کمبود بودجه پژوهشی، مشکلات زیرساختی، اختلال اینترنت و کاهش ارتباطات بین المللی به عنوان عوامل موثر نام برد. گزارش کامل در اندیشه معاصر.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ افت رتبه دانشگاه های ایران در رتبه بندی QS ۲۰۲۷ به یکی از موضوعات مهم آموزش عالی کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که به گفته مدیرکل دفتر سیاست گذاری و برنامه ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، نمی توان آن را تنها به عملکرد علمی دانشگاه ها نسبت داد. صمد نژادابراهیمی در گفت وگو با خبرنگار مهر، کمبود منابع مالی، ضعف زیرساخت های پژوهشی، محدودیت تعاملات بین المللی و مشکلات دسترسی به اینترنت را از جمله عواملی دانست که می توانند بر جایگاه دانشگاه های ایرانی در رتبه بندی های جهانی اثر بگذارند. او با اشاره به سهم بالای شاخص شهرت در نظام QS توضیح داد که اعتبار بین المللی دانشگاه ها فقط با انتشار مقاله به دست نمی آید و ارتباط استادان با مراکز علمی خارجی، حضور استادان بین المللی و دسترسی آزاد به وب سایت دانشگاه ها نیز اهمیت دارد. به گفته این مقام وزارت علوم، در دوره ای که دانشگاه ها باید اطلاعات خود را برای رتبه بندی های بین المللی تکمیل می کردند، قطعی اینترنت برای دو تا سه ماه روند ارسال اطلاعات را با مشکل روبه رو کرده بود. نژادابراهیمی همچنین تاکید کرد که تولید علم ایران در سال های اخیر در محدوده حدود ۷۸ تا ۸۰ هزار مقاله قرار داشته، اما برخی رقبای منطقه ای مانند ترکیه رشد سریع تری را تجربه کرده اند. او کمبود بودجه پژوهش را یکی از دلایل اصلی کند شدن رشد علمی کشور دانست و خواستار تزریق منابع مالی بیشتر به دانشگاه ها شد. در رتبه بندی آسیایی QS ۲۰۲۷ نیز با وجود افزایش تعداد دانشگاه های ایرانی حاضر در فهرست از ۴۸ به ۵۰ دانشگاه، جایگاه شماری از دانشگاه های مطرح کشور پایین آمده است. اندیشه معاصر در این گزارش، دلایل اعلام شده برای افت رتبه دانشگاه های ایران و وضعیت دانشگاه های برتر کشور را بررسی می کند.
صمد نژادابراهیمی، مدیرکل دفتر سیاست گذاری و برنامه ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، معتقد است برای تحلیل افت رتبه دانشگاه ها ابتدا باید شاخص های نظام های رتبه بندی را شناخت. از نگاه او، رتبه دانشگاه فقط به تعداد مقاله ها یا فعالیت های آموزشی وابسته نیست و مجموعه ای از عوامل علمی، بین المللی، اعتباری و زیرساختی در آن نقش دارند.
او به ویژه درباره رتبه بندی QS توضیح داده است که شهرت دانشگاه و میزان شناخته شدن آن در میان دانشگاهیان و کارفرمایان، در جایگاه نهایی اثرگذار است. بنابراین دانشگاهی که از نظر تولید مقاله عملکرد قابل قبولی دارد، ممکن است به دلیل ضعف در ارتباطات بین المللی یا دیده نشدن در فضای علمی جهانی، جایگاه مورد انتظار خود را به دست نیاورد.
نژادابراهیمی همچنین تاکید کرده است که برخی از موانع موجود، خارج از اختیار مستقیم دانشگاه ها و مدیران پژوهشی قرار دارند. به همین دلیل، برای بهبود رتبه دانشگاه های کشور باید علاوه بر اصلاح عملکرد داخلی، شرایط ارتباط علمی و حضور بین المللی نیز بهبود پیدا کند.
یکی از نکات مهم مطرح شده از سوی مدیرکل دفتر سیاست گذاری و برنامه ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، نقش شاخص شهرت در رتبه بندی QS است.
بر اساس توضیح او، شهرت دانشگاه سهم قابل توجهی در ارزیابی این نظام دارد. با این حال، در اطلاعات منتشرشده درباره رتبه بندی آسیایی QS ۲۰۲۷، سهم شهرت علمی دانشگاه ۳۰ درصد و ارزیابی کارفرمایان ۱۵ درصد اعلام شده است؛ بنابراین نباید تمام این دو شاخص را با یکدیگر یکی دانست یا سهم ۵۰ درصدی را به یک شاخص واحد نسبت داد.
عوامل موثر بر شهرت و اعتبار بین المللی دانشگاه ها عبارت اند از:
به همین دلیل، توسعه ارتباطات علمی بین المللی می تواند علاوه بر ارتقای کیفیت پژوهش، به افزایش اعتبار و دیده شدن دانشگاه های ایران نیز کمک کند.
نژادابراهیمی یکی از مشکلات عملی دانشگاه ها را اختلال در دسترسی به اینترنت و دشواری تکمیل اطلاعات در سامانه های بین المللی عنوان کرده است.
به گفته او، در مقطعی که دانشگاه ها باید اطلاعات خود را برای رتبه بندی های تایمز و QS تکمیل می کردند، اینترنت برای دو تا سه ماه قطع بود. این اتفاق در زمانی رخ داد که دانشگاه ها باید اطلاعات و مستندات مورد نیاز نظام های رتبه بندی را ارسال می کردند.
او همچنین به این موضوع اشاره کرده که گاهی وب سایت دانشگاه ها به دلایل مختلف از خارج کشور قابل دسترسی نیست. در چنین وضعیتی، ارزیابان و پژوهشگران خارجی ممکن است نتوانند اطلاعات لازم را درباره فعالیت ها، اعضای هیئت علمی، برنامه های آموزشی و دستاوردهای دانشگاه پیدا کنند.
این مسئله از نظر رتبه بندی اهمیت دارد؛ زیرا دسترسی پذیری اطلاعات، ارتباطات بین المللی و امکان راستی آزمایی داده های دانشگاه از عوامل موثر در ارزیابی و شناخت مراکز علمی است.
مدیرکل دفتر سیاست گذاری و برنامه ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، کمبود منابع مالی را یکی از مشکلات اصلی پژوهش در کشور دانسته است.
به گفته نژادابراهیمی، پژوهش به تجهیزات، آزمایشگاه، مواد مصرفی، نیروی انسانی متخصص و زیرساخت های مناسب نیاز دارد. اگر این امکانات تامین نشود، حتی با افزایش فشار بر اعضای هیئت علمی نیز نمی توان انتظار داشت پژوهش های باکیفیت و پایدار تولید شود.
او با اشاره به هدف اختصاص دو درصد تولید ناخالص داخلی به پژوهش، تاکید کرده است که تحقق نیافتن این هدف، ظرفیت دانشگاه ها را برای توسعه علمی محدود می کند.
نژادابراهیمی همچنین خواستار تزریق منابع مالی جدی به حوزه پژوهش شده و معتقد است بدون تامین بودجه پایدار، رشد علمی کشور ممکن است در سطحی ثابت یا بسیار کند متوقف شود.
بر اساس اظهارات نژادابراهیمی، تولید مقالات علمی ایران در سال های اخیر در محدوده تقریبی ۷۸ تا ۸۰ هزار مقاله قرار داشته است. او معتقد است کشور از نظر تعداد مقالات، افت شدیدی را تجربه نکرده و حتی ممکن است کیفیت برخی تولیدات علمی بهتر شده باشد.
اما مسئله اصلی از نگاه او، سرعت رشد رقبای منطقه ای است. به گفته این مقام وزارت علوم، ترکیه که حدود پنج سال پیش نزدیک به ۶۰ هزار مقاله تولید می کرد، اکنون به حدود ۱۲۰ هزار مقاله رسیده است.
این مقایسه نشان می دهد که حتی حفظ سطح تولید علمی نیز برای رقابت بین المللی کافی نیست؛ زیرا جایگاه نسبی دانشگاه ها به عملکرد سایر کشورها هم بستگی دارد.
| موضوع | وضعیت اعلام شده |
|---|---|
| تولید مقالات علمی ایران | حدود ۷۸ تا ۸۰ هزار مقاله |
| تولید مقاله ترکیه در پنج سال قبل | حدود ۶۰ هزار مقاله |
| تولید مقاله فعلی ترکیه طبق اظهارات مقام وزارت علوم | حدود ۱۲۰ هزار مقاله |
| مشکل اصلی از نگاه وزارت علوم | کند شدن رشد به دلیل کمبود منابع پژوهشی |
این ارقام، آمار اعلام شده در اظهارات نژادابراهیمی هستند و برای مقایسه دقیق باید سال آماری، پایگاه نمایه سازی و تعریف مقاله علمی در هر دو کشور یکسان باشد.
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان نژادابراهیمی، تاثیر وضعیت مالی و معیشتی اعضای هیئت علمی بر فعالیت های پژوهشی است.
او معتقد است وقتی استادان با نوسان در پرداخت حقوق، افزایش هزینه های زندگی و مشکلات مالی روبه رو باشند، بخشی از انرژی و تمرکز آنها از فعالیت علمی و پژوهشی دور می شود.
از سوی دیگر، هزینه بالای فرصت های مطالعاتی، سفرهای علمی و حضور در کنفرانس های بین المللی نیز می تواند ارتباط استادان ایرانی با جامعه علمی جهان را محدود کند.
در واقع، پژوهش فقط به توان علمی استاد وابسته نیست؛ بلکه زمان، آرامش شغلی، بودجه، تجهیزات و امکان همکاری با مراکز علمی دیگر نیز در کیفیت خروجی پژوهش نقش دارند.
نژادابراهیمی تاکید کرده است که پژوهش و فناوری از یکدیگر جدا نیستند. به اعتقاد او، مقاله علمی تنها یک خروجی دانشگاهی نیست، بلکه می تواند پشتوانه توسعه فناوری، نوآوری و تولید محصولات جدید باشد.
وقتی زیرساخت پژوهش محدود شود، امکان تولید داده های معتبر، آزمایش فناوری های جدید و توسعه راه حل های علمی نیز کاهش پیدا می کند.
او هشدار داده است که فشار برای انتشار مقاله بدون تامین امکانات و زیرساخت مناسب، حتی می تواند به تولید داده های نامعتبر و انتشار مقالاتی منجر شود که بعدها با بازپس گیری یا Retraction روبه رو شوند.
بنابراین سیاست گذاری پژوهشی باید به جای تمرکز صرف بر تعداد مقاله، بر کیفیت، اعتبار علمی، امکانات آزمایشگاهی و قابلیت استفاده از نتایج پژوهش نیز تاکید داشته باشد.
در رتبه بندی آسیایی QS ۲۰۲۷ تعداد دانشگاه های ایرانی حاضر در فهرست به ۵۰ دانشگاه رسیده است؛ این در حالی است که در دوره ۲۰۲۶ تعداد ۴۸ دانشگاه ایرانی در این رتبه بندی حضور داشتند.
با وجود افزایش تعداد دانشگاه های ایرانی، جایگاه بسیاری از دانشگاه های مطرح کشور نسبت به دوره قبل پایین آمده است.
جدول زیر تغییر رتبه ۹ دانشگاه مطرح ایران را بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره رتبه بندی آسیایی QS نشان می دهد:
| نام دانشگاه | رتبه در QS ۲۰۲۶ | رتبه در QS ۲۰۲۷ |
|---|---|---|
| دانشگاه تهران | ۹۳ | ۱۱۴ |
| دانشگاه صنعتی شریف | ۱۲۴ | ۱۳۰ |
| دانشگاه صنعتی امیرکبیر | ۱۶۹ | ۱۹۱ |
| دانشگاه علم و صنعت ایران | ۱۷۲ | ۱۹۲ |
| دانشگاه شهید بهشتی | ۲۱۴ | ۲۳۲ |
| دانشگاه صنعتی اصفهان | ۲۱۲ | ۲۴۴ |
| دانشگاه تبریز | ۲۱۲ | ۲۵۶ |
| دانشگاه شیراز | ۲۴۱ | ۳۰۳ |
| دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی | ۲۸۷ | ۳۴۳ |
بر اساس این فهرست، دانشگاه تهران با وجود حفظ جایگاه نخست در میان دانشگاه های ایرانی، از جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا خارج شده است. دانشگاه صنعتی شریف نیز در رتبه ۱۳۰ قرار گرفته و دانشگاه های امیرکبیر، علم و صنعت، شهید بهشتی و دیگر مراکز مطرح کشور با افت جایگاه مواجه شده اند.
افزایش تعداد دانشگاه های حاضر در رتبه بندی و افت جایگاه دانشگاه های برتر، دو موضوع متفاوت هستند.
افزایش تعداد دانشگاه های ایرانی از ۴۸ به ۵۰ نشان می دهد مراکز بیشتری توانسته اند وارد فهرست رتبه بندی شوند؛ اما این موضوع لزوما به معنای بهبود عملکرد دانشگاه های قدیمی تر یا افزایش سهم ایران در رتبه های بالای جدول نیست.
رتبه هر دانشگاه به عملکرد آن در شاخص های مختلف و همچنین عملکرد سایر دانشگاه های رقیب بستگی دارد. ممکن است دانشگاهی در تولید مقاله ثابت مانده باشد، اما دانشگاه های دیگر با سرمایه گذاری بیشتر، جذب استاد بین المللی، توسعه همکاری های پژوهشی و بهبود شاخص های آموزشی از آن پیشی بگیرند.
بنابراین برای تحلیل افت رتبه دانشگاه های ایران باید علاوه بر تعداد مقالات، شاخص های شهرت علمی، استنادات، شبکه پژوهش بین المللی، نسبت استاد به دانشجو و اشتغال فارغ التحصیلان نیز بررسی شود.
با توجه به مشکلات مطرح شده از سوی وزارت علوم، بهبود جایگاه دانشگاه های کشور به مجموعه ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد:
۱. افزایش بودجه پژوهش: تامین منابع پایدار برای آزمایشگاه ها، تجهیزات، مواد مصرفی و طرح های تحقیقاتی.
۲. تقویت ارتباطات بین المللی: فراهم کردن زمینه همکاری استادان ایرانی با دانشگاه ها و مراکز علمی معتبر جهان.
۳. بهبود دسترسی به اطلاعات دانشگاه ها: اطمینان از دسترسی پایدار پژوهشگران خارجی به وب سایت ها و داده های علمی دانشگاه ها.
۴. حمایت معیشتی از استادان: کاهش فشارهای اقتصادی و فراهم کردن شرایط مناسب برای تمرکز اعضای هیئت علمی بر فعالیت علمی.
۵. توسعه فرصت های مطالعاتی: حمایت مالی از حضور استادان و پژوهشگران در مراکز علمی بین المللی.
۶. توجه به کیفیت پژوهش: جلوگیری از فشار صرف برای افزایش تعداد مقاله و تمرکز بر اعتبار داده ها، نوآوری و اثرگذاری علمی.
ا/ن/د/ی/ش/ه/م/ع/ا/ص/ر تاکید می کند که ارتقای رتبه دانشگاه ها صرفا با افزایش تعداد مقالات امکان پذیر نیست و به اصلاح زیرساخت های علمی، مالی و ارتباطی نیاز دارد.
به گفته مدیرکل دفتر سیاست گذاری و برنامه ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، کمبود بودجه پژوهش، ضعف زیرساخت ها، محدودیت تعاملات بین المللی، مشکلات دسترسی به اینترنت و کاهش توان مالی استادان از عوامل موثر هستند.
طبق اطلاعات منتشرشده، ۵۰ دانشگاه ایرانی در رتبه بندی آسیایی QS ۲۰۲۷ حضور دارند؛ این تعداد در دوره قبلی ۴۸ دانشگاه بود.
دانشگاه تهران از رتبه ۹۳ در دوره ۲۰۲۶ به رتبه ۱۱۴ در رتبه بندی آسیایی ۲۰۲۷ رسیده است.
دانشگاه صنعتی شریف در رتبه بندی آسیایی QS ۲۰۲۷ جایگاه ۱۳۰ را کسب کرده است؛ در حالی که رتبه آن در دوره قبل ۱۲۴ بود.
طبق اظهارات نژادابراهیمی، تولید مقاله ایران در سال های اخیر حدود ۷۸ تا ۸۰ هزار مقاله بوده و از نظر تعداد، افت شدیدی مشاهده نشده است؛ اما رشد سریع تر برخی کشورهای رقیب باعث کاهش جایگاه نسبی ایران شده است.
در رتبه بندی آسیایی QS ۲۰۲۷، شاخص شهرت علمی دانشگاه ۳۰ درصد و ارزیابی کارفرمایان ۱۵ درصد وزن دارد. این دو شاخص جداگانه محاسبه می شوند.
بله. پژوهش یکی از پایه های توسعه فناوری و نوآوری است. کمبود تجهیزات، منابع مالی و ارتباطات علمی می تواند روند تولید دانش و تبدیل آن به فناوری را محدود کند.
اظهارات صمد نژادابراهیمی نشان می دهد افت جایگاه دانشگاه های ایرانی در رتبه بندی QS آسیا ۲۰۲۷ از نگاه وزارت علوم، مجموعه ای از عوامل مالی، پژوهشی، زیرساختی و بین المللی دارد. کمبود بودجه پژوهش، دشواری دسترسی به اطلاعات دانشگاه ها، اختلال اینترنت، کاهش ارتباطات علمی خارجی و مشکلات معیشتی استادان از جمله موانعی هستند که می توانند بر عملکرد دانشگاه ها اثر بگذارند.
در عین حال، افزایش تعداد دانشگاه های ایرانی حاضر در رتبه بندی از ۴۸ به ۵۰، نتوانسته مانع افت جایگاه بسیاری از دانشگاه های مطرح کشور شود. این وضعیت نشان می دهد رقابت علمی منطقه ای با سرعت بیشتری پیش می رود و حفظ جایگاه گذشته بدون سرمایه گذاری تازه و توسعه همکاری های بین المللی دشوار خواهد بود.
بهبود رتبه دانشگاه های ایران نیازمند برنامه ای بلندمدت برای تامین مالی پژوهش، ارتقای کیفیت علمی، حمایت از استادان و تقویت حضور بین المللی مراکز آموزش عالی است.
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
