نگاهی به سریال «عملیات مهندسی»؛ روایتی جسورانه از تاریخی تلخ

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، دهه شصت در تاریخ انقلاب اسلامی و دفاع‌مقدس، دهه‌ای پرتلاطم و ملتهب است. در این دهه ایران با جنگ تحمیلی از سوی عراق مواجه شد و همچنین در گوشه و کنار مرزهای ایران، گروهک‌های مختلفی، تجزیه‌طلبانه اعلام موجودیت می‌کردند. در این شرایط مجاهدین خلق درصدد ایجاد ناامنی بودند تا از این طریق سهم خودشان را از انقلاب اسلامی مطالبه کنند.درسال‌های گذشته فیلمسازان متعددی این تنوع درژانروموضوع را دستمایه مجموعه‌های بسیاری قرار داده‌اند؛ از مجموعه‌هایی مثل «زیرخاکی» و«قول مردونه» که از زاویه طنز به مسأله نگاه کرده‌اند تا سریال‌های «ارمغان تاریکی»،”پروانه”، «نفس» و «شاهرگ» که هر کدام پرونده جنایت‌های منافقین را به شکل متفاوتی روایت کنند. مجموعه‌هایی که توانستند یک چهره بدون روتوش و نزدیک به واقعیت از افرادی ارائه کنند که جذب گروهک منافقین می‌شوند و در این مسیر از انجام هیچ کاری ابا ندارند؛ چهره‌ای منفور، گاهی نادان و ذوب‌شده در اندیشه‌های سازمان منافقین که هر کاری می‌کنند تا به هدف نهایی خود دست پیدا کنند. ارائه این چهره از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند دست یک سازمان معلوم‌الحال و مخالف زیست مردم را برای مخاطبان افشا کند. سازمانی که با شعارهای زیبایی چون آزادی و برابری اما باطنی حیوانی و دهشتناک توانست بسیاری از جوانان از اقشار مختلف را بخود جذب کنند.

پرداختن به جنایتی بزرگ

نام” عملیات مهندسی”، کلیدواژه یک جنایت بزرگ در تاریخ معاصر است که تاکنون کمتر از آن صحبت شده است .سازمان مجاهدین خلق (منافقین) بعد از اعلام مبارزه مسلحانه با نظام و مردم در سال ۱۳۶۰، به جنایت‌های هولناکی علیه مردم ایران دست زدند و با شکنجه‌های طاقت‌فرسا به شیوه‌های مختلف، اقدام به ثبت جنایت‌های فراوانی در صفحات تاریخ دهه ۶۰ کردند.یکی از این جنایت‌ها با عنوان «عملیات مهندسی» تحت نظر بخش ویژه سازمان شکل گرفت. منظور از عملیات مهندسی این بود که باید کار معکوسی کنند و تیمی را که دارد به آنها ضربه می‌زند، شناسایی کنند. طی این عملیات منافقین که مبتنی بر شکنجه‌های سخت، شنیع و طاقت‌فرسا بود، تعدادی از پاسداران به طرز وحشتناکی به شهادت رسیدند. گوشه‌ای از این جنایات این شب ها از آنتن شبکه سه سیما در حال پخش می‌باشد.محمدرضا شفیعی در مقام تهیه کننده ، سروش محمدزاده بعنوان کارگردان و حسین تراب نژاد در سمت نویسنده در سریال” عملیات مهندسی ” ماهرانه و باظرافت راوی این جنایت‌ها می‌باشند. تراب نژاد که کارگردانی آثاری همچون فیلمهای “ایکس ری”، “زیبا”، “چهارشنبه” و سریالهای “سوران”، “نوار زرد ۲″، “سیاوش”، “هم بازی”، “خط وصل” را برعهده داشته است، پس از موفقیت سریال” سوران” در نمایش آشوب‌های کومله و جریان‌های جدایی طلب منطقه کردستان در اوایل انقلاب، باز هم به سراغ درام تاریخی، جنگی رفته است. فضای کلی کارگردانی قابل‌قبول و حتی نسبت به اغلب سریال‌های تلویزیونی این سال‌ها قابل‌دفاع است. فیلم شروعی طوفانی دارد؛ فردی که در لباس روحانیت داخل جعبه‌های شیرینی بمب گذاشته و در مسجد منفجر می‌کند.وجود اتفاقات متعدد در هر قسمت سبب شده تا هم سریال از ریتم نیفتد و هم مخاطب برای تماشای قسمت بعد ترغیب شود.فیلمساز با ظرافت دو قطب داستان را پیش می‌برد؛ از یک سو داستان مأموران امنیتی چون رضا و مسعود و از سوی دیگرداستان منافقینی چون عزت و محمد .

روایتی ساده و روان

روایت داستان سریال از جوانانی که درابتدای انقلاب جذب گروهک های سازمانی شدند روایت مناسب و ساده ای است که این موضوع باعث شده بسیاری از مخاطبانی که آن زمان و بحث های ابتدای انقلاب را درک نکرده‌اند تا حدودی در فضای آن قرار بگیرند.” عملیات مهندسی”نشان می‌دهد که چگونه اقشار مختلف جذب سازمان می‌شدند؛ از بچه‌های دبیرستانی چون هما گرفته تا دانشجویانی چون لیلا، از پزشکی چون محمد تا معلمی مثل فریبا.  افرادی که همه تحت تأثیر القائات سازمان ، شرافت و انسانیت را زیر پا گذاشته و به حیواناتی انسان نما بدل می‌شوند که چشم و گوش بسته مطیع دستورات رجوی هستند. در این میان فیلمساز با حوصله و ظرافت سیر تحولی شخصیت‌ها را به تصویر می‌کشد؛ افرادی چون لیلا و فریبا با دیدن این حجم از وحشی گری به آرمان‌های خود شک می‌کنند و افرادی چون هما و محمد و عزت حاضرند جان خود را نیز برای این آرمان‌های پوچ فدا کنند.

نویسندگان سریال به‌خوبی توانسته‌اند با خلق یک داستان سرراست و پرهیز از روایت داستانک‌های پرشمار فیلم‌نامه‌ای قابل دفاع خلق کنند. هر چند در متن سریال با کلیشه‌های بارها استفاده شده روبه‌رو هستیم اما این کلیشه‌ها در کنار طراحی شخصیت‌هایی که به‌خوبی طراحی شده‌اند چندان به چشم نمی‌آید. فیلمساز هوشمندانه توانسته با دوری از افتادن به دام نوستالژیک زدگی‌های رایج این گونه کارها فقط روی به تصویر کشیدن متن فیلم‌نامه تمرکز کند. بازی های بازیگران نیز روان و دلچسب است هم شخصیت‌های مثبت و هم منفی. بویژه شخصیت مسعود می‌تواند مخاطب را همراه با خود در دوراهی و سرگردانی احساسش نسبت به لیلا قرار دهد.

نقش پررنگ مادر در خانواده

از نکات تحسین‌برانگیز داستان حضور پررنگ زن و  مادر خانواده است و نقش بزرگی که در تربیت و هدایت فرزندان دارد. فیلمساز هوشمندانه مادر رضا و طاهر و سمیه را در مقابل مادر فریبا قرار می‌دهد. حاج خانوم با بازی دوست داشتنی مریم سعادت گرچه سنی ازش گذشته و از پادرد رنج می‌برد اما در نبود پدر خانواده تمام قد حواسش به فرزندانش می‌باشد. اگر پیگیری ها و نگرانی‌های او نبود قطعا سمیه نیز به دنبال هما در منجلاب منافقین گرفتار می‌شد. نگرانی‌های حاج خانوم که بقول خودش ۳ شهید داده در قبال جبهه رفتن طاهر هم کاملا برای مخاطب باور پذیر می‌باشد و در نهایت اوج مادرانگی او که با ایمان همراه است پذیرش زنی است که طاهر برای ازدواج انتخاب کرده است. در نقطه مقابل مادر فریبا قرار دارد که به دلیل نداشتن بینش و درایت کافی و دلسوزی بی حساب عملا دختر و دامادش را به کام مرگ می‌کشاند. شخصیت الهام نیز با بازی لیلا اوتادی از شخصیت‌های دلنشین سریال می‌باشد. زنی که هم پرستار است و فعالیت اجتماعی دارد و هم زنی نمونه در خانه است که نه تنها حواسش به دختر و شوهرش می‌باشد و صبورانه عدم حضور رضا در خانه را درک می‌کند و با او در رسیدن به هدفش همراهی می‌کند بلکه نگران سلامت مادر شوهر و خواهر شوهر و برادر شوهر خود نیز می‌باشد.

در پایان باید گفت سریال” عملیات مهندسی” با جسارت در نمایش واقعیت‌های تلخ و پرداختن به ابعاد انسانی و عاطفی ماجراهای دهه ۶۰ توانسته تصویری روشن و بی پرده از تاریخ به مخاطب بویژه نسل جوان نمایش دهد و سهم کوچک اما مهمی در آشنایی آنها با این برهه حساس از  انقلاب اسلامی داشته باشد.

 *نفیسه ترابنده/ فعال فرهنگی و هنری

پایان/*

اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.