با انتشار مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ، افق تازه‌ای از گفت‌وگوی میان فقه اسلامی، حقوق بین‌الملل و دانش حکمرانی درباره یکی از پیچیده‌ترین مسائل جهان معاصر پیش روی جامعه علمی قرار گرفت.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ کتاب «مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ» به کوشش حجت‌الاسلام دکتر محمداسماعیل عبداللهی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر علمی این کنفرانس، از سوی انتشارات مطالعات حکمی منتشر و روانه بازار نشر شد. این اثر پژوهشی و میان‌رشته‌ای، با عبور از تلقی سنتی جنگ به‌مثابه رویارویی صرف نیروهای نظامی، مسئله جنگ را در گستره‌ای از مناسبات حقوقی، سیاسی، امنیتی، اقتصادی، فناورانه و انسانی بازخوانی می‌کند و می‌کوشد ظرفیت‌های فقه اسلامی و حقوق معاصر را برای پاسخ‌گویی به مسائل نوپدید حکمرانی در شرایط مخاصمه به گفت‌وگو بگذارد.
از فقه احکام جنگ تا فقه نظام تصمیم در جنگ
وجه متمایز این مجموعه، توجه به تحولی بنیادین در صورت‌بندی مسئله جنگ است؛ تحولی که بر اساس آن، پرسش از مشروعیت یک اقدام نظامی، تنها نقطه آغاز بحث به شمار می‌رود و موضوعاتی همچون اعتبار اطلاعات، ساختار تصمیم‌گیری، حدود اختیارات حاکمیت، مسئولیت بازیگران مستقیم و غیرمستقیم، الزامات اخلاقی اعمال قدرت و سازوکارهای استیفای حقوق آسیب‌دیدگان نیز به قلمرو مطالعات فقهی و حقوقی وارد می‌شوند. در این چشم‌انداز، جنگ نه صرفاً حادثه‌ای در میدان نبرد، بلکه پدیده‌ای چندلایه و شبکه‌ای از تصمیمات و مناسبات قدرت تلقی می‌شود که فهم و تنظیم آن، نیازمند پیوند روشمند میان فقه حکومتی، فقه سیاسی، حقوق بین‌الملل، مطالعات امنیتی و نظریه‌های حکمرانی است.
مقالات این مجموعه به طیف گسترده‌ای از موضوعات راهبردی، از جمله مسئولیت حقوقی دولت‌ها و حاکمان در حمایت از تجاوز، مشارکت پنهان در مخاصمات، حدود مشروعیت دفاع و اقدامات متقابل، مسئولیت فرماندهی، اعتبار داده‌های ماهواره‌ای و ادله دیجیتال، جنگ شناختی و سایبری، حقوق غیرنظامیان، قواعد تفکیک و تناسب، مسئولیت بازیگران اقتصادی و سازوکارهای جبران خسارت‌های جنگی می‌پردازند. از دیگر ابعاد قابل توجه این اثر، اهتمام به مسئله «حکمرانی دلیل» در شرایط جنگی است؛ مسئله‌ای که در آن، چگونگی تبدیل داده‌ها و گزارش‌های اطلاعاتی به دلایل معتبر و سپس تصمیمات مشروع و مسئولانه مورد بررسی قرار می‌گیرد. این رویکرد، جایگاه عدالت را از مرحله اعمال قدرت فراتر برده و به مراحل شناخت، احراز، انتساب مسئولیت و تصمیم‌سازی گسترش می‌دهد.
عدالت در میانه جنگ؛ آزمون بلوغ حکمرانی
دکتر محمداسماعیل عبداللهی در یادداشت علمی آغازین کتاب، با تأکید بر ضرورت بازاندیشی در نسبت میان دفاع، عدالت و مسئولیت، یکی از افق‌های مهم پیش روی این حوزه را گذار از «فقه مسائل جنگ» به سوی «فقه نظام تصمیم در جنگ» معرفی می‌کند. بر اساس این نگرش، مسئله اساسی تنها آن نیست که یک رفتار در وضعیت جنگی چه حکمی دارد، بلکه باید روشن شود ساختار تصمیم‌گیرنده چگونه شکل می‌گیرد، بر چه ادله‌ای تکیه می‌کند، چه سازوکارهایی برای پیشگیری از خطا و تعدی در اختیار دارد و چگونه پاسخ‌گویی و جبران خسارت را تضمین می‌کند. در بخشی از این یادداشت آمده است: «عدالت در روزگار آرامش فضیلت است؛ اما عدالت در میانه جنگ، معیار بلوغ حکمرانی است». این گزاره، جهت‌گیری محوری مجموعه را بازتاب می‌دهد؛ اینکه مشروعیت دفاع، ضرورت صیانت از امنیت و اقتدار سیاسی، نباید به گسست قدرت از اخلاق، قانون و حقوق انسانی بینجامد. از این منظر، حکمرانی مطلوب در شرایط جنگی، حکمرانی‌ای است که بتواند میان ضرورت دفاع و الزام به عدالت، میان اقتدار و مسئولیت و میان حق برخورداری از امنیت و حرمت جان انسان‌ها نسبتی عقلانی، ضابطه‌مند و قابل دفاع برقرار سازد.
انتشار این مجموعه همچنین می‌تواند زمینه‌ساز گسترش مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه فقه و حقوق جنگ و تقویت همکاری علمی میان حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و نهادهای تصمیم‌ساز باشد؛ حوزه‌ای که با گسترش فناوری‌های نوین، پیچیده‌تر شدن منازعات و تحول نقش بازیگران غیردولتی، بیش از گذشته به پژوهش‌های بنیادی و مسئله‌محور نیازمند است.
کتاب «مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ» در ۵۶۸ صفحه، با شمارگان ۳۰۰ نسخه و در سال ۱۴۰۵ توسط انتشارات مطالعات حکمی منتشر شده است.
استادان، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به فقه حکومتی، حقوق بین‌الملل، مطالعات راهبردی و حکمرانی اسلامی می‌توانند این اثر را از طریق فروشگاه اینترنتی مرکز مطالعات حکمی ایران به نشانی https://shop.hekmie.ir تهیه کنند.
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
