روز عاشورا، اوج سوگواری و عزاداری برای سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین (ع) است. در این روز، زنجیرزنی به عنوان یکی از کهنترین و پرشورترین آیینهای عزاداری، جلوۀ خاصی دارد و مداحان با نوحههای سوزناک، مظلومیت امام حسین (ع) و یاران باو...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ زنجیرزنی از دیرباز در فرهنگ شیعی به عنوان یکی از پرشورترین و تأثیرگذارترین آیینهای عزاداری محرم شناخته میشود. این مرثیهسرایی، که با ضرباهنگ منظم زنجیرها همراه است، یادآور عشق و ارادت بیپایان به خاندان رسالت و تجدید پیمان با آرمانهای عاشوراست. در روز عاشورا، نوحههای زنجیرزنی با محوریت شهادت امام حسین (ع)، تشنگی یاران، مظلومیت حضرت زینب (س)، و روایت لحظات پایانی آن حضرت، جلوۀ ویژهای دارد. در ادامه با چند نمونه از این نوحهها آشنا میشوید.
این نوحه که از پرشورترین و شناختهشدهترین مرثیههای روز عاشورا محسوب میشود، به مظلومیت امام حسین (ع) در روز عاشورا و جدایی سر از تن میپردازد. تنظیم ریتمیک «اللهاکبر» و تکرار بند «سر حسین مظلوم از تن جدا شد» فضایی حماسی و اندوهبار دارد .
متن نوحه:
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شدقرآن شده نقش زمین یا رسولالله
جسم حسینت را ببین یا رسولالله
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شدشمر آمده در قتلگاه آه واویلا
زهرا کند او را نگاه آه واویلا
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شدآوای قرآن از سر نیزهها آمد
بر اهل عالم خبر از کربلا آمد
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شدسرت سلامت فاطمه دخت پیغمبر
افتاده در خون یوسفت با تن بیسر
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شدزینب بیا در قتلگه کن عزاداری
از حنجر خشک حسین گشته خون جاری
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شدسکینه از خون پدر چهره گلگون کن
نفرین ز سوز سینه بر شمر ملعون کن
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شداز چشم اهل آسمان خون دل ریزد
از سنگهای کربلا این ندا خیزد
اللهاکبر محشر به پا شد
سر حسین مظلوم از تن جدا شد
این مرثیه، که در شب و روز عاشورا خوانده میشود، بر غربت و بییاوری خاندان رسول خدا (ص) در کربلا تأکید دارد و به وداع آخر امام حسین (ع) با اهل حرم اشاره میکند .
متن نوحه:
اهل حرم قرآن بخوانید
از دیده خون دل فشانید
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین استگشته به پا شور قیامت
دخت علی سرت سلامت
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین استای بلبل وحی مدینه
خدا دهد صبرت سکینه
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین استبه جای زهرای شهیده
ریزید آب از اشک دیده
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین استواویلتا الله اکبر
یک تن و یک دریای لشکر
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین استجز اهلبیت بیپناهش
در کربلا نبود سپاهش
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین استماتم به پا کن یا محمّد
او را دعا کن یا محمّد
فاطمه را خون در دو عین است
وداع آخر حسین است
این نوحه، با لحنی سوزناک و تأکید بر شهادت حضرت علیاصغر (ع) کودک ششماهه امام حسین (ع)، در مراسم زنجیرزنی رواج دارد و فضایی تأثربرانگیز ایجاد میکند .
متن نوحه:
تیر از کمان رها شد
با حلقت آشنا شد
با تیر حرمله، آه
سر از تنت جدا شد
قربان روی ماهت
آخر چه بُد گناهت
منگر چنین به بابا
میمیرم از نگاهتپرپر زدی به دستم
دیدم، تنت، شکستم
حیران شدم عزیزم
گریان به تو نشستمطفل نخورده آبم
دل از عطش کبابم
بینم چو حنجرت را
از غم به پیچ و تابماز جور کین هلاکی
مدفون به زیر خاکی
در خاک تیره اصغر
یک درّ تابناکیمظلوم شیرخوارم
جان کردهای نثارم
از خون حنجر تو
گلگون شده عذارمای طفل شیرخواره
مقتول ماهپاره
ای کاش خندهات را
بیند پدر دوبارهای نوگل شکفته
ای از عطش نخفته
بابا مصیبتت را
جز با خدا نگفتهتاب غمت ندارم
خون گشته قلب زارم
بابا ببین چگونه
آمد گره به کارمتا تیر کین روان شد
ناگه تو را نشان شد
خون گلویت اصغر
تقدیم آسمان شدداغت به دل نشسته
در خود مرا شکسته
جان میکنم چو بینم
این دیدگان بستهبا مادرت چه گویم
با خواهرت چه گویم
با عمّه غمین و
دیدهترت چه گویمای شیرخواره اصغر
ای ماهپاره اصغر
بسته به روی من شد
هر راه چاره اصغر
این نوحه در مراسم زنجیرزنی روز عاشورا روایتگر عشق و ارادت به امام حسین (ع) و بیانکنندۀ مظلومیت و تشنگی آن حضرت در صحرای کربلاست .
متن نوحه:
مرغ دل ما زند، پر به هوایت حسین
قبله عالم شده، کرب و بلایت حسین
منم گدایت حسین، منم گدایت حسین
کن نظری از کرم، به این گدایت حسین
حسین حسین جان حسین (۲)چرا فتادی چنین، به خاک صحرا حسین
غرق به خون بیکفن، ز جور اعدا حسین
سوخته از تشنگی، تمام جانت حسین
تشنه چنین ندیده، در لب دریا حسین
حسین حسین جان حسین (۲)ای پسر فاطمه، چرا تو بییاوری
تو حجت کردگار، وصی پیغمبری
تو شاه بینوایی، خدای را مظهری
در ره حق دادهای، هستی خود را حسین
حسین حسین جان حسین (۲)گریه به مظلومیات، پیمبران کردهاند
ناله ز داغ غمت، پیر و جوان کردهاند
اشک ز داغت روان، ز دیدگان کردهاند
جن و ملک از غمت، در همه دنیا حسین
حسین حسین جان حسین (۲)
این نوحۀ پرتحرک که با ریتم زنجیر هماهنگ میشود، به شهادت یاران امام حسین (ع) از جمله حضرت عباس (ع)، علیاکبر (ع) و حضرت علیاصغر (ع) اشاره دارد و برای مجالس زنجیرزنی بسیار مناسب است .
متن نوحه:
فردا حسین سر میدهد، عباس و اکبر میدهد (۲)
ششماهه اصغر میدهد، هم عون و جعفر میدهد
امشب حسین دلداری فرزند خواهر میدهد
فردا سر و دست و بدن در راه داور میدهد
فردا حسین سر میدهد، عباس و اکبر میدهد (۲)امشب شه دنیا و دین، با قلب مجروح و غمین
گوید به زین العابدین باشد وداع آخرین
ای دل غمین حالم ببین از جور قوم مشرکین
فردا یقین شمر لعین آبم ز خنجر میدهد
فردا حسین سر میدهد، عباس و اکبر میدهد (۲)امشب کند لیلا فغان زینب بود بر سر زنان
این از غم سلطان دین آن از فراغ نوجوان
این در صدای الحذر آن در نوای الامان
این با برادر در سخن آن دل به اکبر میدهد
فردا حسین سر میدهد، عباس و اکبر میدهد (۲)امشب حسین در کربلا گردد به دور خیمهها
گاهی به بانگ یا نبی گاهی به صوت یا اخا
گاهی به فکر کودکان گه در نماز و در دعا
فردا به راه امتحان سر را به کافر میدهد
فردا حسین سر میدهد، عباس و اکبر میدهد (۲)
این نوحه که در شب عاشورا و بامداد روز عاشورا خوانده میشود، از قول اهلبیت و یاران امام حسین (ع) از طلوع خورشید و فرا رسیدن روزی که امام را از دست میدهند، میهراسند و به شدت تأثربرانگیز است .
متن نوحه:
مکن ای صبح طلوع که بیبرادر شوم
مکن ای صبح طلوع بیسایهی سر شوم
چون به تاب و تبم
خون جگر زینب
وای من وای من (۲)خیمه در خیمه در ذکر و نماز و دعا
ظهر فردا شهید سر ز تنها جدا
همه حاجت روا
ای خدا ای خدا
وای من وای من (۲)شده عباس نگهبان همه خیمهها
همه جا آروم و تو خواب ناز بچهها
فردا دل غمیناند
روی خار مینشینند
وای من وای من (۲)
۱. ضرباهنگ و ریتم: نوحههای زنجیرزنی معمولاً با ریتم منظم و ضرباهنگهای یکنواخت همراه است که هماهنگی بین دستههای زنجیرزن را فراهم میکند.
۲. محتوای اشعار: این نوحهها بیشتر بر مظلومیت امام حسین (ع)، شهادت یاران، تشنگی، و غربت خاندان رسول (ص) تأکید دارند .
۳. تفاوت با سینهزنی: زنجیرزنی به دلیل ضرباهنگ تندتر و حرکات گستردهتر، فضایی حماسی و پرشورتر دارد و به نوعی نماد شمشیر به دست گرفتن در رکاب امام است.
۴. نوحههای سهضرب: بسیاری از نوحههای زنجیرزنی با وزن سهضرب خوانده میشوند که ریتمی تند و منظم دارد و به صفآرایی رزمندگان در میدان نبرد شباهت دارد .
نوحههای زنجیرزنی روز عاشورا، بخشی از میراث غنی عزاداری شیعی است که با تأکید بر مظلومیت امام حسین (ع) و یاران باوفایش، فضایی از عشق، ارادت و سوگ را در میان عزاداران ایجاد میکند. این مرثیهها، از اشعاری همچون «اللهاکبر محشر به پا شد» با تکیه بر جدایی سر از تنِ امام، تا نوحههای «تیر از کمان رها شد» و «فردا حسین سر میدهد» که بر شهادت حضرت علیاصغر و سایر یاران دلالت دارند، هر یک گوشهای از مصائب عاشورا را به تصویر میکشند. فضای پرشور و در عین حال اندوهبار این نوحهها، عزاداران را در سوگ سالار شهیدان شریک ساخته و پیمان محبت و وفاداری به آرمانهای عاشورا را تجدید مینماید.
۱. بهترین نوحه زنجیرزنی برای روز عاشورا کدام است؟
«اللهاکبر محشر به پا شد»، «فردا حسین سر میدهد» و «اهل حرم قرآن بخوانید» از شناختهشدهترین و پرشورترین نوحههای زنجیرزنی روز عاشورا هستند .
۲. چرا در روز عاشورا زنجیرزنی میکنند؟
زنجیرزنی به عنوان نمادی از ارادت به اهلبیت (ع) و اعلام آمادگی برای جاننثاری در راه امام، جلوۀ خاصی در روز عاشورا دارد و حس حماسی و وفاداری را به عزاداران منتقل میکند.
۳. نوحه «تیر از کمان رها شد» در چه زمانی خوانده میشود؟
این نوحه به شهادت حضرت علیاصغر (ع) اشاره دارد و معمولاً در روز عاشورا و در مراسم زنجیرزنی خوانده میشود .
۴. آیا نوحه زنجیرزنی وزن خاصی دارد؟
بله، اکثر نوحههای زنجیرزنی با وزن سهضرب و ریتمی تند و منظم خوانده میشوند تا با حرکت زنجیرها هماهنگ باشند .
۵. آیا متن نوحههای زنجیرزنی روز عاشورا فقط به امام حسین (ع) اشاره دارد؟
خیر، این نوحهها به بسیاری از شهدای کربلا از جمله حضرت عباس (ع)، علیاکبر (ع)، قاسم بن الحسن (ع) و علیاصغر (ع) نیز اشاره دارند .
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
1405-04-04
