06:25 - 1400/02/22

ضرب المثل هایی درباره آب

آب از آب تکان نمی خورد آرامش و ایمنی بکمال موجود است. مثال: دریا رفتست تو گوئی بخواب هیچ نمی خورد تکان آب از آب(ایرج میرزا) آب از بنه تیره است عیب یا مانع در پایه و اصل است. مثال: سخن هر چه گفتم همه خیره بود که آب روان از بنه تیره بود(فرد...

ضرب المثل هایی درباره آب

آب از آب تکان نمی خورد
آرامش و ایمنی بکمال موجود است. مثال:

دریا رفتست تو گوئی بخواب

هیچ نمی خورد تکان آب از آب(ایرج میرزا)

آب از بنه تیره است

عیب یا مانع در پایه و اصل است. مثال:

سخن هر چه گفتم همه خیره بود

که آب روان از بنه تیره بود(فردوسی)

نظیر:

آب از سر تیره است. آب از سرچشمه گل است.

آب از دریا می بخشد
با چیزی بی ارز منت می نهد.

نظیر:

با آب حمام دوست می گیرد.
آب از دستش نمی چکد

بسیار ممسک است.

نظیر:

ناخن خشک است.

آب از دهان سرازیر شدن
بی نهایت شیفتۀ چیزی گشتن.

آب از سر تیره است
خلل و نقص از مرتبتی بالاست.

مثال:

تا تیره شده است آبم از سر

اشکم بخلاف آن چو رنگ است[۱] (انوری)

مرا گوئی که آب از کار بردی

نبردم خود ز سر تیره است آبم(فتوحی مروزی)

آب از سر تیره است ای خیره خشم

پیشتر بنگر یکی بگشای چشم(جلال الدین رومی)

زان زلف که از حلقه همه زنجیر است

عمری است که بر من غم و سودا چیره است

هجران تو زان تیره بکرد آب سرم

تا بشناسم که آبم از سر تیره است(محمد بن نصیر )

نظیر:

آب از بنه تیره است. آب از سرچشمه گل است.

گلۀ ما را گله از گرگ نیست

کاین همه بیداد شبان می کند(سعدی)

آب از سرچشمه گل است

عیب کار یا مانع امر از مقامی بالاتر است.

رجوع بآب از سر تیره است شود.[۲]

آب به ریسمان بستن
کاری بیهوده کردن. به امری غیر ممکن دست زدن. رجوع به آب با غربال پیمودن شود.

آب بزیر هشتن
فریفتن. مثال:

بجائی نخسبد عقاب دلیر که آبی توان هشتن او را بزیر

نظامی.

و امروز هم گویند فلان جائی نمی خوابد که آب زیرش برود یعنی فریب نمی خورد.

آب به سوراخ مورچه ریخته اند
جمعی کثیر از جائی یک دفعه بیرون آمده اند.

نظیر: چوب به لانۀ زنبور کرده اند.

آب به غربال پیمودن
عملی بی فایده کردن، به مری ممتنع عزم نمودن. مثال:

این بـاز سیبه پیسه نگر بی پر و چنگال کو هیچ نه آرام همی گیرد و نه هال

مانند ماری است که نیمیش سپید است از سوی سر و زشت و سیاهست بدنبال

ای خواجه ازین مار و از این باز حذر کن زیرا که الف پشت تو زینهاست شده دال

بنگر که کجا خواهدت این باز همی برد دیـوانه مباش آب مپیمای بغربال

ناصر خسرو.

هرگز نکند بر تو اثر چارۀ دشمن هرگز نشود بر تو روا حیلۀ محتال

کآن چاره چو سنبیدن کوه است بسوزن وان حیله چو پیمودن آبست بغربال

معزی.

قرار در کف آزادگان نگیرد مال نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال

سعدی.

میان هیچ دلی کین او نگیرد جای چو آب جای نگیرد میان پرویزن

قطران.

آب بپرویزن در چون بود جان تو آب و تن پرویزن است

ناصر خسرو.

آب در هاون کوبیدن
ضرب المثل «آب در هاون کوبیدن برای کسی به کارمی رود که به امری غیر منتج مشغول شود. مثال:

گویی بهمان ز من مه است و نمرده است آب همی کوبی ای رفیق بهاون

تا تو بر این بر زنی نگاه کن ای پـیر چند جوانان برون شدند ز برزن

راست نیاید قیاس خلق در این باب زخم فلک را نه مغفر است و نه جوشن.

ناصر خسرو.

اندرین جای سپنجی چو نهادی دل آب کوبی همی ای بیهده در هاون.

ناصر خسرو.

آب بروی کار آوردن
امری را ترقی دادن، کاریرا رونق بخشیدن. مثال:

دارای دین طغا تیمور خان که ملک را آورد ز ابر معدلت آبی بروی کار

ابن یمین.

ز شوق در جگرم آتش است بنشاند بروی کار من خسته آب باز آرد

رفیع الدین.

زمانه را ز تو آبی بروی کار آمد روا بود که کنون روی کار بشناسد

ظهیر فاریابی.

در خشکسال مکرمت از آب رأفتت آرد بروی کار مرا روزگار آب

ابن یمین.

گفتا که بوده است ز چشم امید این کآرد بلطف بازم بر روی کار آب

ابن یمین.

گرچه از سرما ز سر تا پای شمع افسرده شد شب از آن زنده است کاندر تنش آب از آتشست

آتش آورده است آبی هم بروی کار شمع بنگر ایـنک چشمۀ کآبش روان از آتش است

ابن یمین.

آب برای من ندارد نان که برای تو دارد
یعنی وقت است که آب روی کار آورم. مرزبان نامه. در حفظ‍ مصالح ولایت شروع کرد بر توقع آنکه مگر کرمانرا از خاک افتادگی بردارد یا آبی بروی کار آرد. تاریخ سلاجقۀ کرمان محمد بن ابراهیم. و خضروار آب زندگانی او من بروی کار آوردم. مرزبان نامه.

گویند وقتی حاج میرزا آقاسی بحفر قناتی امر داده بود روزیکه ببازدید چاه ها رفت مقنی اظهار داشت که کندن قنات درین جا بی حاصل است چه این زمین آب ندارد. حاجی جواب داد ابله که توئی اگر…

مساعی وزیر محمد شاه در کندن قنوات و ریختن توپ مشهور است. بیدل تخلص شاعری در آن زمان گفته است:

نگذاشت برای شاه حاجی در می شد صرف قنات و توپ هر بیش و کمی

نـه مـزرع دوست را از آن آب نمی نه لشگر خصم را از آن توپ غمی

این قطعه را با تصحیفی بیغما نیز نسبت داده اند.

آب بر آتش زدن
فتنۀ را نشاندن، غمی را تسلی دادن. مثال:

یک صراحی آب چون آتش فرست تا از آن آبی برین آتش زنم

فرقدی.

ساقی سیم تن چه خسبی خیز آب شادی بر آتش غم ریز

سعدی.

آبی بر آتش دل ما هیچ کس نزد هرچند پیش محرم و بیگانه سوختیم

بابافغانی.

هفت اختر بی آب را کز خاکیان خون می خورند هم آب بر آتش زنم هم باد ایشان بشکنم

مولوی.

پـنـج قلاشیم در بیغولۀ با حریفی کو رباب خوش زند

چرخ مردم خوار گوئی خصم ماست تا چو برخیزیم بر هر شش زند

بی شرابی آتش اندر ما زده است کیست کو آبی برین آتش زند

انوری.

امید را جگر از تاب حرص سوخته بود ولیک فیض سحابت بر آتشش زد آب

رفیع الدین لنبانی.

آب انبار شلوغ کوزه بسیار می شکند
نظیر:

خانۀ را که دو کدبانوست خاک تا زانوست.

ماما که دو تا شد سر بچه کج بیرون می آید.

آشپز که دو تا شد آش یا شور است یا بی مزه.

من کثره الملاحین غرقت السفینه.

خردمند گوید که در یک سرای

چو فرمان دو گردد نماند بجای.

فردوسی.

بیک تا جور تخت باشد بلند چو افزون شود ملک یابد گزند

نظامی.

دیک شراکت بجوش نیاید.

آب انگور نکو خور که مباح است و حلال

آب زمزم نخوری بد که حرامت باشد

ابن یمین.

آب از سر گذشتن
بدبختی بمنتهی رسیدن.

مثال:

مرا بگذشت آب و رفت از سر

برین حالم مدارا نیست درخور( ویس و رامین)

دل بمن گوید چون آب تو از سر بگذشت

روی بر خاک نه از جور وی و زار بنال (رضی نیشابوری)

ساقی بده آن آب روان پـرور مـا

آن آب روان پـرور چـون آذر مـا

ما از سر این آب نخواهیم گذشت

صد بار اگر بگذرد آب از سر ما(مرحوم ذکاء الملک فروغی)

سر از خواب گران وقتی برآریم

که مان بگذشته باشد آب از سر(کمالی.)

می کنش زبب سرای دلبر من

یار آبی که گذشت از سر من(ایرج میرزا).

پی نوشت ها:

[۱] رنگ به معنی خون است.[۲] دهخدا، علی اکبر، امثال و حکم، جلد: ۱، صفحه: ۱، امیر کبیر، تهران – ایران، ۱۳۸۳ ه.ش.

منبع : حوزه

مطالب مرتبط

برنجستان