طرح شناسه‌دار کردن کارت اضطراری جایگاه‌های سوخت با هدف شفاف‌سازی مصرف بنزین اجرا شده است. جزئیات سوخت‌گیری با کارت بانکی، احراز هویت، سقف ۲۵ لیتر در تهران و برنامه گسترش طرح را در گزارش اندیشه مُعاصِر بخوانید.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛طرح شناسه‌دار کردن کارت اضطراری جایگاه‌های سوخت با هدف افزایش شفافیت مصرف بنزین، مدیریت بهتر سهمیه‌ها و جلوگیری از عرضه خارج از شبکه در حال اجراست. بر اساس توضیحات عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، در چارچوب این طرح، احراز هویت متقاضی پیش از استفاده از کارت اضطراری انجام می‌شود و اطلاعات مربوط به سوخت‌گیری به کد ملی و تراکنش بانکی متصل خواهد شد. در روش جدید، راننده ابتدا کارت بانکی معتبر خود را در دستگاه نصب‌شده در جایگاه وارد می‌کند، میزان بنزین درخواستی را انتخاب می‌کند و پس از وارد کردن رمز کارت بانکی، رسید حاوی رمز دریافت می‌کند. سپس با استفاده از کارت اضطراری جایگاه و رمز درج‌شده روی رسید، سوخت‌گیری انجام می‌شود. سقف انتخاب مقدار سوخت در جایگاه‌های مشمول طرح در تهران، طبق اعلام مسئول مربوطه، ۲۵ لیتر است و حداقل مقدار اعلام‌شده نیز ۱۰ لیتر خواهد بود. این تغییر به معنای حذف کارت سوخت شخصی نیست؛ بلکه هدف آن، ساماندهی استفاده از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها و افزایش قابلیت نظارت بر تراکنش‌هاست. اندیشه مُعاصِر در این گزارش، جزئیات روش جدید سوخت‌گیری، آمار اعلام‌شده از اجرای طرح، شرایط استفاده از کارت بانکی و برنامه گسترش آن را بررسی می‌کند.
عباس باصفا با اشاره به الزامات قانونی اجرای طرح شناسه‌دار کردن کارت اضطراری جایگاه‌ها اعلام کرده است که بر اساس قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت و راهبردهای مرتبط با تامین و تخصیص حامل‌های انرژی در شبکه حمل‌ونقل کشور، باید امکان شناسایی و ثبت سوخت‌گیری خودروها و موتورسیکلت‌های شخصی فراهم شود.
بر اساس توضیحات این مقام مسئول، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی مکلف شده است شرایطی فراهم کند که ۹۵ درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت هوشمند سوخت شخصی و حداکثر پنج درصد از طریق کارت اضطراری جایگاه‌ها انجام شود.
کارت اضطراری جایگاه‌ها در اصل برای شرایطی در نظر گرفته شده است که راننده کارت سوخت شخصی خود را همراه ندارد یا کارت او مفقود شده یا به دلیل خرابی قابل استفاده نیست. با این حال، به گفته باصفا، سهم استفاده از کارت‌های اضطراری در گذشته به حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد رسیده بود؛ وضعیتی که از نگاه مسئولان، شفافیت مصرف را کاهش می‌داد و زمینه برخی تخلفات در عرضه سوخت را فراهم می‌کرد.
هدف از اجرای روش جدید این است که استفاده از کارت اضطراری از یک تراکنش بدون هویت مشخص به فرایندی قابل ردیابی تبدیل شود و اطلاعات مربوط به مصرف سوخت با شناسه‌های هویتی و بانکی ارتباط پیدا کند.
یکی از مهم‌ترین تغییرات طرح جدید، اضافه شدن مرحله احراز هویت پیش از سوخت‌گیری با کارت اضطراری است. رانندگانی که به جای کارت شخصی از کارت اضطراری جایگاه استفاده می‌کنند، در جایگاه‌های مجهز به دستگاه جدید باید مراحل زیر را انجام دهند.
راننده ابتدا کارت بانکی معتبر خود را در دستگاه مخصوص نصب‌شده در جایگاه وارد می‌کند. این مرحله برای احراز هویت صاحب کارت بانکی و ثبت اطلاعات مربوط به درخواست سوخت انجام می‌شود.
پس از طی مرحله احراز هویت، متقاضی مقدار سوخت موردنیاز خود را انتخاب می‌کند. بر اساس اعلام مدیر سامانه هوشمند سوخت، در جایگاه‌های مشمول طرح در تهران، مقدار انتخابی از ۱۰ لیتر آغاز می‌شود و تا سقف مجاز ۲۵ لیتر ادامه دارد.
در ادامه، راننده رمز کارت بانکی خود را وارد می‌کند تا فرایند درخواست تکمیل شود. شهروندان باید هنگام استفاده از دستگاه، مراقب باشند رمز کارت بانکی آنها در معرض دید دیگران قرار نگیرد.
پس از تکمیل مراحل، دستگاه رسیدی حاوی رمز صادر می‌کند. راننده با دریافت کارت اضطراری از جایگاه‌دار و وارد کردن رمز چهاررقمی درج‌شده روی رسید در نازل، سوخت‌گیری را انجام می‌دهد.
به گفته باصفا، فرایند احراز هویت و دریافت توکن در شرایط عادی بیش از ۱۰ ثانیه زمان نمی‌برد. با این حال، زمان واقعی انجام کار ممکن است با توجه به شرایط جایگاه، وضعیت دستگاه و تراکم مراجعه‌کنندگان متفاوت باشد.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده درباره اجرای طرح، در جایگاه‌های مجهز شهر تهران، راننده هنگام استفاده از کارت اضطراری می‌تواند مقدار سوخت درخواستی را از ۱۰ لیتر تا سقف مجاز ۲۵ لیتر انتخاب کند.
این سقف مربوط به سازوکار اعلام‌شده برای جایگاه‌های مشمول طرح است و نباید آن را بدون بررسی اطلاعیه‌های رسمی به همه جایگاه‌ها و تمام شرایط سوخت‌گیری در کشور تعمیم داد.
همچنین استفاده از کارت بانکی برای احراز هویت در این فرایند، به معنای حذف کارت هوشمند سوخت شخصی نیست. بر اساس سیاست اعلام‌شده، استفاده از کارت شخصی همچنان مسیر اصلی سوخت‌گیری محسوب می‌شود و کارت اضطراری برای موارد و شرایط پیش‌بینی‌شده در نظر گرفته شده است.
مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، آماری از عملکرد طرح در جایگاه‌های منتخب تهران ارائه کرده است.
به گفته باصفا، در هفته نخست اجرای طرح، در مجموع ۸۴۵ هزار و ۳۸۶ استعلام توکن در سامانه ثبت شده است. از این تعداد، ۷۳۵ هزار تراکنش به پرداخت و سوخت‌گیری قطعی منجر شده و حدود ۱۷ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر بنزین از طریق این سازوکار به فروش رسیده است.
همچنین طبق آمار اعلام‌شده، ۵۸۰ هزار و ۳۳۹ کد ملی یکتا در این فرایند استعلام شده است.
این ارقام به دوره و جایگاه‌های مورد اشاره در گزارش مربوط می‌شود و به تنهایی بیانگر عملکرد تمام جایگاه‌های کشور نیست. با این حال، آمار منتشرشده نشان می‌دهد که سامانه جدید برای ثبت تعداد قابل توجهی از درخواست‌های سوخت‌گیری مورد استفاده قرار گرفته است.
یکی از پرسش‌های مهم رانندگان درباره روش جدید، ارتباط میان مالکیت خودرو و کارت بانکی است.
باصفا اعلام کرده است که در مرحله فعلی اجرای طرح، تطابق مالکیت خودرو با کارت بانکی الزامی نیست. به گفته او، کارت هوشمند سوخت به خودرو اختصاص دارد و اطلاعاتی مانند شماره شناسایی خودرو یا VIN و پلاک روی آن ثبت شده است؛ در حالی که کارت بانکی به صاحب حساب تعلق دارد.
بر همین اساس، در سازوکار فعلی اعلام‌شده، راننده می‌تواند برای سوخت‌گیری خودروی یکی از اعضای خانواده یا خودروی شخص دیگری از کارت بانکی معتبر متعلق به خودش استفاده کند. ملاک احراز هویت در این مرحله، شناسایی صاحب کارت بانکی است، نه لزوما مالک خودرو.
با این حال، رانندگان باید به مقررات اجرایی جاری در جایگاه محل مراجعه توجه کنند؛ زیرا جزئیات فرایند ممکن است با توسعه طرح یا ابلاغ دستورالعمل‌های جدید تغییر کند.
کارت اضطراری جایگاه‌ها برای مواقع ضروری طراحی شده بود، اما به گفته مسئولان شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، افزایش سهم استفاده از این کارت‌ها مشکلاتی در مدیریت و شفافیت مصرف ایجاد کرده بود.
در روش قبلی، تراکنش‌های کارت اضطراری به شکل موردنظر طرح جدید به هویت مشخص مصرف‌کننده متصل نبودند. همین موضوع تشخیص الگوهای غیرعادی مصرف، شناسایی سوخت‌گیری‌های پرتکرار و نظارت بر میزان واقعی استفاده از کارت‌ها را دشوارتر می‌کرد.
به گفته باصفا، در گذشته هر کارت اضطراری جایگاه محدودیت ۲۵۵ تراکنش در شبانه‌روز داشت. در نتیجه، گاهی در ساعات پایانی شب یا مسیرهای پرتردد مسافرتی، ظرفیت تراکنش کارت جایگاه به پایان می‌رسید و برخی رانندگان برای استفاده مجدد از آن تا شارژ دوباره در ساعت ۲۴ منتظر می‌ماندند.
این وضعیت در برخی مناطق مرزی، از جمله استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان، مشکلات بیشتری ایجاد می‌کرد. بر اساس توضیحات این مقام مسئول، تقاضای غیرعادی برای عرضه خارج از شبکه در برخی مناطق موجب می‌شد ظرفیت کارت‌های اضطراری در ساعات شبانه تخلیه شود و شهروندان محلی برای تامین سوخت موردنیاز خود با مشکل روبه‌رو شوند.
در طرح جدید، اتصال درخواست‌های سوخت‌گیری به کد ملی با هدف مدیریت بهتر مصرف و کاهش مشکلات ناشی از پایان یافتن ظرفیت تراکنش کارت‌های جایگاه دنبال می‌شود.
اجرای طرح شناسه‌دار کردن کارت اضطراری به خودی خود به معنای اعلام حذف کارت سوخت شخصی یا تغییر قطعی همه سهمیه‌های بنزین نیست. هدف اصلی اعلام‌شده، افزایش سهم استفاده از کارت‌های شخصی و ثبت هویت مصرف‌کنندگان هنگام استفاده از کارت اضطراری است.
به گفته باصفا، استفاده از کارت اضطراری می‌تواند به رانندگان کمک کند سهمیه نرخ اول و دوم کارت شخصی خود را برای سفر یا مواقع موردنیاز نگه دارند و در مراجعه‌های عادی، از سازوکار جایگاه استفاده کنند. با این حال، میزان سهمیه، نرخ‌های قابل اعمال و شرایط مصرف تابع مقررات رسمی سوخت است و نباید از اجرای این طرح به تنهایی نتیجه گرفت که سهمیه یا قیمت بنزین برای همه شهروندان تغییر کرده است.
برای اطلاع از آخرین تغییرات سهمیه و نرخ سوخت، لازم است اطلاعیه‌های رسمی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی و نهادهای مسئول بررسی شود.
یکی از قابلیت‌هایی که مدیر سامانه هوشمند سوخت برای طرح جدید مطرح کرده، امکان مدیریت دقیق‌تر مصرف گروه‌های هدف است.
در گذشته، به دلیل ثبت نشدن هویت مصرف‌کننده به شکل موردنظر در تراکنش‌های کارت اضطراری، امکان اجرای برخی سیاست‌های حمایتی و کنترلی با محدودیت روبه‌رو بود. اما با اتصال اطلاعات سوخت‌گیری به شناسه‌های هویتی و تراکنش‌های بانکی، زمینه بیشتری برای شناسایی گروه‌های مشخص فراهم می‌شود.
بر اساس توضیحات باصفا، خودروهای امدادی، خودروهای خدماتی و رانندگان سکوهای اینترنتی از جمله گروه‌هایی هستند که می‌توان در سیاست‌گذاری‌های آینده، میزان نیاز یا پیمایش آنها را در نظر گرفت.
البته این توضیحات به معنای اعلام سهمیه اضافه یا امتیاز قطعی و فوری برای تمام رانندگان تاکسی‌های اینترنتی و خودروهای امدادی نیست. جزئیات هرگونه حمایت، میزان سهمیه و شرایط بهره‌مندی از آن به تصمیم‌ها و دستورالعمل‌های رسمی بعدی بستگی خواهد داشت.
یکی از اهداف اصلی طرح، کاهش امکان استفاده مکرر و غیرشفاف از کارت‌های اضطراری است. به گفته مدیر سامانه هوشمند سوخت، در برخی شرایط ویژه که برای مدیریت صف، محدودیت‌هایی مانند سوخت‌گیری ۱۰ لیتری اعمال شده بود، بعضی افراد از بی‌نام بودن تراکنش‌های کارت اضطراری استفاده می‌کردند و چند بار متوالی سوخت می‌گرفتند.
این رفتار می‌توانست موجب طولانی شدن صف‌ها، افزایش تنش در جایگاه‌ها و کاهش امکان دسترسی سایر رانندگان به سوخت شود.
با اتصال اطلاعات مربوط به سوخت‌گیری به کد ملی و تراکنش بانکی، امکان بررسی الگوهای غیرعادی مصرف بیشتر می‌شود. مسئولان امیدوارند این سازوکار به توزیع عادلانه‌تر سوخت، کاهش تخلفات و افزایش نظارت بر عرضه کمک کند.
با این حال، میزان موفقیت طرح در کاهش تخلفات و عرضه خارج از شبکه، به نحوه اجرای آن، کیفیت نظارت و نتایج ارزیابی‌های عملیاتی در دوره‌های بعدی بستگی دارد.
طبق اعلام باصفا، در زمان ارائه این گزارش، دستگاه‌های جدید در ۱۰۰ جایگاه عرضه سوخت شهر تهران نصب و راه‌اندازی شده بودند و سوخت‌گیری با کارت اضطراری در این جایگاه‌ها از طریق طرح شناسه‌دار کردن انجام می‌شد.
او همچنین اعلام کرده است که پس از تکمیل پوشش در شهر تهران، گسترش طرح به کل استان تهران در اولویت قرار دارد. برخی مناطق و استان‌ها نیز به گفته این مقام مسئول، برای اجرای سریع‌تر طرح اعلام آمادگی کرده‌اند.
با وجود این، برای تعیین زمان دقیق اجرای طرح در هر شهر یا استان باید اطلاعیه‌های رسمی بعدی منتشر شود. نصب تجهیزات در ۱۰۰ جایگاه تهران به معنای اجرای هم‌زمان طرح در همه جایگاه‌های کشور نیست.
طرح شناسه‌دار کردن کارت اضطراری جایگاه‌ها با هدف افزایش شفافیت سوخت‌گیری و مدیریت مصرف بنزین در حال اجراست. در جایگاه‌های مجهز تهران، راننده هنگام استفاده از کارت اضطراری باید کارت بانکی معتبر خود را برای احراز هویت به کار ببرد، مقدار سوخت را در محدوده اعلام‌شده انتخاب کند و با دریافت رمز، سوخت‌گیری را انجام دهد.
در مرحله فعلی اعلام‌شده، کارت بانکی لازم نیست به نام مالک خودرو باشد و کارت سوخت شخصی نیز همچنان مسیر اصلی سوخت‌گیری محسوب می‌شود. همچنین ارقام مربوط به سقف ۲۵ لیتر و مراحل جدید باید در چارچوب مقررات و جایگاه‌های مشمول طرح در نظر گرفته شوند.
اندیشه//معاصر نوشت: برای جلوگیری از سردرگمی، رانندگان بهتر است پیش از مراجعه، کارت بانکی معتبر و کارت سوخت شخصی خود را همراه داشته باشند و در صورت نیاز به استفاده از کارت اضطراری، دستورالعمل نصب‌شده در جایگاه را دنبال کنند. هرگونه تغییر در سهمیه، نرخ بنزین یا شرایط استفاده از کارت‌ها باید بر اساس اطلاعیه‌های رسمی نهادهای مسئول بررسی شود.
