عدم قصاص پدر در قتل فرزند، حکمی فقهی قطعی برگرفته از روایات معتبر است که در قانون مجازات اسلامی انعکاس یافته؛ پدر فقط دیه و حبس تعزیری میپردازد. اما در قتل مادر توسط پدر، فرزندان میتوانند او را قصاص کنند. این حکم بحثبرانگیز، مصالح ابوت...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، جرم قتل ، از جمله مهم ترین جرایمی است که علیه تمامیت جسمانی افراد ارتکاب یافته و منجر به فوت طرف مقابل می شود . نظر به اهمیت ارتکاب این جرم در فضای اجتماعی ، ضمانت های اجرایی مهمی نیز ، برای مقابله با آن ، در نظر گرفته شده است که از جمله آنها ، می توان به قصاص مرتکب قتل ، اشاره نمود .با این حال ، بر اساس قواعد فقهی که در قانون مجازات اسلامی نیز انعکاس یافته است ، در صورتی که پدر یا جد پدری ، فرزند خود را به قتل رسانند ، امکان قصاص آنها منتفی بوده و صرفا ، حکم به پرداخت دیه به اولیای دم و نیز تعزیر مرتکب ، صادر خواهد شد . البته ، در شرایط خاصی ، امکان قصاص پدر توسط فرزند وجود دارد که با درخواست فرزندان به عنوان اولیای دم مقتول ، می توان پدر را به قصاص نفس محکوم کرد .
دو ماده ۲۲۰ (قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰) و ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی جدید (بخش تعزیرات) در این خصوص بیان میدارند که در صورتی که پدر یا پدر بزرگ پدری ، اقدام به قتل فرزند یا نوه خود نموده باشند ، می بایست به اولیای دم مقتول ، دیه پرداخت نمایند ؛ لذا در این نوع قتل ها ، به جای قصاص پدر ، می بایست از وی دیه گرفت .همچنین ، بر اساس قانون مجازات اسلامی ، در صورتی که اقدام پدر مبنی بر قتل فرزند خود ، موجب اخلال در نظم و امنیت جامعه شود یا خوف آن برود که این عمل ، منجر به تجری دیگران شود ، دادگاه مرتکب را به مجازات سه تا ده سال حبس تعزیری ، محکوم خواهد کرد .
عدم قصاص پدر مستند به روایات بوده واعتبار و وثاقت این روایات نیز، از طریق علومی تحت عنوان علم حدیث ، علم رجال و درایه احراز شده، آنچنانکه این حکم در نزد فقها آنقدر قطعی و مسلم بوده که هیچکس نسبت بدان اختلاف نداشته است.
مهمترین ادله این حکم عبارتند از؛
بطور خلاصه باید گفت کشتن دیگری به معنای وارد کردن خسارت بر او است. مصلحت قصاص نیز برای جبران آن خسارت است. عنصر عمد در قصاص جایگاه ویژهای دارد و با مطالبه ولی دم شرائط تحقق قصاص را فراهم میسازد. امّا شرائط مذکور در قتل فرزند توسط پدر ثابت نیست زیرا در اینجا خسارت بر دیگری نیست بلکه خسارت بر خود است. از طرفی عشق پدر به فرزند موجب ورود شبهه عمد در قتل میشود. سوم اینکه مطالبه ولی به عنوان شرط مهم، در اینجا معدوم است. بنابراین قیاس قتل فرزند توسط پدر با قتل پسر همسایه معالفارق است است به اینکه تفاوت مصالح موجب تفاوت احکام شده است. مضافاً قتل فرزند بدون مجازات نخواهد بود.
گاهی قتل فرزند به دستور و یا هماهنگی پدر انجام می گیرد اما خود عمل قتل را کس دیگر مثل برادر یا کسانی از خانواده و خویشاوندان مرتکب می شوند. حسب ماده ۴۳ قانون مجازات اسلامی شخص قاتل را محکوم به قصاص می کند و معاونت پدر و کسانی دیگر در مورد قتل فرزند به مدت سه تا پانزده سال محکوم به حبس می شوند.
طبق موارد فوق اگر قاتل فرزند پدر باشد ولی به همراهی و معاونت کس دیگر این کار را انجام داده باشد با توجه به تقاضای ولی دم فرزند قاتل را به قصاص محکوم می کنند اما پدر مقتول همچنان محکوم به پرداخت دیه و یا حبس تعزیری می گردد.
پدر یا مادری که فرزند خود را به صورت تکی یا با همکاری یکدیگر به قتل رسانده باشند طبق قانون ارث به آنها تعلق نمی گیرد و از دیه ای که بابت قتل ارتکابی به اولیای دم می پردازد ارث نمی برد و اگر خودش تنها وارث باشد، دیه به بیتالمال تعلق خواهد داشت، زیرا مطابق ماده ۸۸۰ قانون مدنی قتل از موانع ارث می باشد.
چنانچه چند نفر با مشارکت همدیگر شخصی را به قتل برسانند، همه آنها باید مجازات شوند و به قصاص محکوم می شوند. به این دلیل که هرکدام از افراد در قتل شخص نام برده مشارکت کردهاند و باید به اندازه خود در قتل، مجازات شوند.
در صورتی که ولی دم از آن ها درخواست دیه قتل نماید ، باید هر کدام از قاتلین یک سوم دیه خود را پرداخت کنند، حال ممکن است فرض این جرم بر قصاص باشد، ولی دم میتواند همه قاتلان را قصاص کرده یا برخی را قصاص نماید ولی در هر صورت هر کدام از قاتلان بنا به سهم خود که مجرم این قتل هستند باید دیه شخص مقتول را پرداخت نمایند. حتی ولی دم میتواند با دریافت دیه برخی از قاتلان را عفو کند و از آنها بگذرد.
طبق این موضوع و بر اساس نظریه فقها جمهوری اسلامی و حسب ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی ، هرگز پدر قاتل را قصاص نمیکنند و همین طور در این خصوص باید ذکر گردد که خون مقتول نباید پایمال شود لذا پدر باید دیه را پرداخت نماید.
حسب ماده ۸۸۰ قانون مدنی، در صورتی که پدر یا مادری فرزندان خود را به قتل برسانند از ارث محروم خواهند شد، حال چه این که با مشارکت با سایر افراد این کار صورت گرفته باشد یا این که به صورت تکی و انفرادی این کار را به انجام برسانند یا حتی اسباب آن را برای قاتلان فراهم کنند. در هر صورت والدین قاتل از ارث محروم خواهند شد.
شرایط قصاص پدر توسط فرزند
گاهی پدر ، اقدام به قتل عمدی فرد دیگری می نماید که فرزندان ، اولیای دم وی محسوب می شوند . به عنوان نمونه ، گاهی ممکن است پدر ، اقدام به قتل همسر خود یعنی مادر فرزندانش نموده باشد . در این حالت میان فقها ، در خصوص شرایط قصاص پدر ، اختلاف نظر وجود دارد .
برخی قائلند که چون نمی توان پدر را به خاطر کشتن فرزندانش قصاص نمود ، در صورتی که پدر ، فرد دیگری که فرزندان ، اولیای دم وی هستند را به قتل رسانده باشد ، باز هم امکان قصاص وی وجود ندارد . در مقابل ، دیگران معتقدند عدم امکان قصاص پدر در صورت کشتن فرزند ، مانع از آن نیست که اگر پدر ، فرد دیگری همچون مادر آنها را کشت ، بتوان وی را به قصاص محکوم کرد ؛ لذا فرزندان به عنوان صاحب حق قصاص ، می توانند درخواست اعدام پدر را داشته باشند .در نظام حقوقی ایران ، نظر دوم صحیح تر به نظر می رسد و در همین راستا ، دیوان عالی کشور نیز ، در سال ۱۳۹۵ ، در خصوص پروندهای که مردی ، همسر خود را به قتل رسانده ، رایی صادر کرده است که بر اساس آن ، به استناد ماده ۳۱۰ قانون مجازات اسلامی ، در صورتی که قاتل ، پدر یا جد پدری مقتول نباشد ، قصاص ثابت است و اولیای دم همچون فرزندان وی ، صاحب حق قصاص محسوب شده و در این شرایط ، می توانند مجازات اعدام را برای پدر خود ، تقاضا نمایند. گفتنی است قصاص پدر به خاطر کشتن مادر ، در شرایطی امکان پذیر است که قتل ، عمدی بوده و تمامی شرایط قصاص وجود داشته و موانعی از قبیل جنون ، مستی ، مهدور الدم بودن ، دفاع مشروع و مشاهده زن در حال انجام زنا با مرد بیگانه ، وجود نداشته باشد.در شرایط گفته شده ، فرزندان می بایست هزینه اعدام قاتل یا تفاضل دیه را نیز ، پرداخت نمایند . به این معنا که بر اساس قانون مجازات اسلامی ، در صورتی که زن مسلمانی به صورت قتل عمدی ، کشته شود ، حق قصاص برای اولیای دم او محفوظ است ؛ لکن اولیای دم ، می بایست پیش از قصاص کردن ، نصف دیه کامل را به ورثهای پرداخت کنند و در فرض مذکور فرزندان برای قصاص پدر ، می بایست نصف دیه کامل انسان را به ورثه وی پرداخت کنند . گفتنی است که در حال حاضر ، طبق قانون ، تفاضل دیه ، از صندوق تامین خسارتهای بدنی پرداخت می شود .
در پایان باید گفت مجازات فرزند کشی توسط پدر اگرچه قصاص نیست اما همچنان جرم محسوب می شود و دادگاه می تواند با توجه به شرایط پرونده مجازات سنگینی برای پدر در نظر بگیرد. با این وجود این قانون در نظام حقوقی ایران همچنان بحث برانگیز میباشد.
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
نویسنده : نفیسه ترابنده
