یکی از اشتباهات رایج در مواجهه با حیوانات، تصور مالکیت به معنای اختیار نامحدود است. گاهی انسان حیوانی را به خانه می آورد، اما پیش از آنکه درباره نیازهای غذایی، بهداشتی، فضای مناسب و هزینه های نگهداری فکر کند، تصمیم خود را گرفته است. در چن...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ رابطه انسان و حیوان را نمی توان صرفا بر اساس مالکیت، منفعت یا نیازهای زندگی انسان تعریف کرد. حیوانات در طول تاریخ در کنار انسان زندگی کرده اند؛ از تامین غذا و کمک به کشاورزی و حمل ونقل گرفته تا نگهبانی، همراهی و حضور در خانواده ها. اما با تغییر سبک زندگی و گسترش نگهداری از حیوانات خانگی، یک پرسش جدی بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است: آیا انسان چون قدرت بیشتری دارد، حق دارد هر رفتاری با حیوانات داشته باشد؟
این پرسش فقط یک دغدغه اخلاقی یا اجتماعی نیست؛ در آموزه های اسلامی، رفتار انسان با حیوانات با مسئولیت، رعایت حدود شرعی و پرهیز از آزار پیوند خورده است. از این منظر، حیوان موجودی نیست که ارزش آن صرفا به میزان سودمندی اش برای انسان وابسته باشد. قرآن کریم در آیه ۳۸ سوره انعام، از جنبندگان زمین و پرندگان به عنوان امت هایی همانند انسان یاد می کند؛ تعبیری که دست کم توجه مخاطب را به جایگاه موجودات زنده در نظام آفرینش جلب می کند.
البته نباید از این آیه به تنهایی یک نظام حقوقی کامل و مشابه قوانین امروزی استخراج کرد؛ اما می توان آن را نشانه ای از نگاه قرآنی به جهان زنده دانست. نگاهی که در آن، انسان تنها مالک و بهره بردار نیست، بلکه در برابر نحوه رفتار خود با موجودات دیگر نیز مسئولیت دارد.
یکی از اشتباهات رایج در مواجهه با حیوانات، تصور مالکیت به معنای اختیار نامحدود است. گاهی انسان حیوانی را به خانه می آورد، اما پیش از آنکه درباره نیازهای غذایی، بهداشتی، فضای مناسب و هزینه های نگهداری فکر کند، تصمیم خود را گرفته است. در چنین شرایطی، علاقه اولیه ممکن است با گذشت زمان جای خود را به بی توجهی بدهد؛ حیوانی که روزی با اشتیاق وارد خانه شده، ممکن است از آب، غذای کافی، مراقبت درمانی یا امکان حرکت محروم بماند.
در منطق فقهی، در اختیار داشتن حیوان با مسئولیت تامین نیازهای ضروری آن همراه است. احکام فقهی درباره نگهداری حیوانات، گرسنه و تشنه نگه داشتن آنها و حبس کردن حیوان تا زمان مرگ، نشان می دهد که مالکیت نمی تواند توجیهی برای محروم کردن یک موجود زنده از نیازهای اولیه اش باشد.
این مسئولیت فقط به کسانی مربوط نیست که عمدا حیوانی را آزار می دهند. گاهی بی توجهی، ناآگاهی یا تصمیم نسنجیده نیز به رنج حیوان منجر می شود. کسی که توان مالی و زمانی نگهداری از حیوان را ندارد، اما آن را به خانه می آورد، باید بداند که علاقه به حیوان به تنهایی برای پذیرش مسئولیت کافی نیست.
وقتی از آزار حیوانات صحبت می شود، معمولا رفتارهایی مانند کتک زدن، زخمی کردن یا شکنجه به ذهن می رسد. اما دایره آزار بسیار گسترده تر از خشونت آشکار است. محروم کردن حیوان از آب و غذا، نگهداری در فضای نامناسب، تحمیل کار فراتر از توان، بی توجهی به بیماری و رها کردن حیوان وابسته به انسان نیز می تواند به آسیب جدی منجر شود.
نکته مهم این است که نتیجه رفتار انسان اهمیت دارد، نه فقط ادعای او درباره نداشتن قصد آسیب. ممکن است فردی مدعی باشد که هیچ گاه حیوان خود را آزار نداده است، اما همان حیوان را ساعت ها یا روزها در شرایطی نگه دارد که امکان دسترسی به نیازهای ضروری خود را نداشته باشد. چنین رفتاری را نمی توان صرفا به دلیل نبود خشونت فیزیکی، بی اشکال دانست.
از همین جا باید میان «آزار عمدی» و «بی مسئولیتی در مراقبت» تفاوت گذاشت. هر دو می توانند به رنج حیوان منجر شوند و هر دو نیازمند اصلاح رفتار انسان هستند.
موضوع نگهداری از حیوانات خانگی، به ویژه سگ، از مسائلی است که در فتاوای مراجع تقلید با جزئیات و شرایط متفاوت بررسی شده است. برای همین، نمی توان یک حکم کلی را به همه حیوانات و همه شیوه های نگهداری تعمیم داد.
برای نمونه، در برخی دیدگاه های فقهی، نگهداری سگ برای اهدافی مانند نگهبانی، شکار یا حفاظت از گله با شرایطی پذیرفته شده است؛ در حالی که درباره نگهداری صرفا زینتی، دیدگاه های محدودکننده تری وجود دارد. در فتاوای آیت الله مکارم شیرازی نیز میان نگهداری با هدف عقلایی و مشروع، مانند نگهبانی، و نگهداری زینتی تفاوت گذاشته شده است. در دیدگاه های آیت الله خامنه ای نیز نوع استفاده و شرایط نگهداری در بررسی حکم اهمیت دارد.
بنابراین، پاسخ به پرسش «آیا نگهداری از حیوان خانگی جایز است؟» بدون مشخص کردن نوع حیوان، هدف نگهداری و نظر مرجع تقلید، پاسخ دقیقی نخواهد بود. افزون بر این، حکم نگهداری و خرید حیوان را باید از احکام مربوط به طهارت و نجاست جدا کرد؛ زیرا این دو موضوع لزوما یک بحث واحد نیستند.
یکی دیگر از برداشت های نادرست این است که حیوانات بی صاحب یا حیواناتی که مالک مشخصی ندارند، از حمایت اخلاقی و شرعی برخوردار نیستند. در حالی که نداشتن مالک، مجوز آسیب رساندن به یک موجود زنده نیست.
ممکن است در برخی احکام مربوط به جبران خسارت، میان حیوان متعلق به دیگری و حیوان فاقد مالک تفاوت وجود داشته باشد؛ اما این تفاوت به معنای مباح بودن آزار حیوان بی پناه نیست. آسیب رساندن به حیوانی که خطری ایجاد نکرده، صرفا به دلیل بی صاحب بودن آن، رفتاری قابل توجیه نخواهد بود.
در چنین شرایطی، مسئولیت اجتماعی افراد می تواند در کمک به درمان حیوان زخمی، اطلاع رسانی به نهادهای مسئول یا فراهم کردن شرایط ایمن برای آن نمود پیدا کند. البته کمک کردن نیز باید آگاهانه باشد؛ اقدام های احساسی و بدون شناخت، گاهی به جای کاهش رنج حیوان، آسیب تازه ای ایجاد می کنند.
حمایت از حیوانات به معنای انکار همه شکل های استفاده از آنها نیست. در فقه اسلامی، بهره برداری از حیوانات برای تامین غذا، کشاورزی، نگهبانی و برخی نیازهای مشروع زندگی با رعایت ضوابط خاص پذیرفته شده است. مسئله اصلی، مرز میان استفاده مجاز و رفتار آسیب زننده است.
برای مثال، استفاده از حیوان بارکش به معنای تحمیل باری بیش از توان آن نیست. مجاز بودن استفاده از گوشت حیوان حلال گوشت نیز مجوزی برای شکنجه، ایجاد درد غیرضروری یا رفتار خشن خارج از ضوابط شرعی به شمار نمی رود.
شکار نیز باید با همین دقت بررسی شود. شکار با هدف عقلایی و در چارچوب احکام شرعی و مقررات قانونی، با آزار حیوان صرفا برای سرگرمی تفاوت دارد. نمی توان هر نوع شکار را بدون توجه به هدف، شرایط و شیوه انجام آن یکسان ارزیابی کرد؛ همان طور که نمی توان عنوان تفریح را پوششی برای توجیه رنج دادن حیوانات قرار داد.
در زندگی شهری، نگهداری از حیوانات فقط یک تصمیم شخصی نیست و می تواند بر محیط زندگی دیگران نیز اثر بگذارد. صدای حیوان، شرایط بهداشتی محل نگهداری، احتمال ایجاد خطر برای عابران و نحوه کنترل حیوان در فضاهای عمومی از جمله موضوعاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
رعایت حقوق حیوان و حقوق همسایگان لزوما در تقابل با یکدیگر نیست. صاحب حیوان می تواند با فراهم کردن فضای مناسب، رعایت بهداشت و مدیریت رفتار حیوان، هم نیازهای آن را تامین کند و هم از ایجاد مزاحمت قابل پیشگیری برای دیگران جلوگیری کند.
از سوی دیگر، رها کردن حیوانی که به زندگی در کنار انسان وابسته شده است، راه حل مسئولانه ای برای پایان دادن به نگهداری نیست. اگر فردی دیگر امکان مراقبت از حیوان را ندارد، باید برای واگذاری آن به فردی توانمند یا یافتن سرپناهی مناسب اقدام کند. مسئولیت انسان با از بین رفتن علاقه اولیه یا تغییر شرایط زندگی، خودبه خود پایان نمی یابد.
در سال های اخیر، حمایت از حیوانات بیش از گذشته در فضای عمومی و شبکه های اجتماعی دیده می شود. انتشار تصاویر حیوانات، ابراز همدردی با حیوانات آسیب دیده و واکنش به موارد آزار، می تواند توجه جامعه را به این موضوع جلب کند؛ اما حمایت واقعی را نمی توان فقط با واکنش های مجازی سنجید.
گاهی یک اقدام ساده، مانند تامین آب سالم در شرایط مناسب، کمک به درمان حیوان زخمی یا اطلاع دادن به نهاد مسئول، اثری بسیار بیشتر از ابراز همدردی بدون اقدام دارد. در مقابل، غذا دادن بدون شناخت نیازهای حیوان یا نگهداری از گونه های وحشی در محیط نامناسب ممکن است پیامدهای زیان باری داشته باشد.
حمایت مسئولانه نیازمند شناخت است. هر حیوانی نیاز غذایی و زیستی خاص خود را دارد و هر اقدامی که از سر دلسوزی انجام می شود، لزوما مفید نیست. به همین دلیل، آگاهی از نیازهای گونه های مختلف، رعایت مقررات و استفاده از نظر متخصصان باید بخشی از رفتار مسئولانه با حیوانات باشد.
در نگاه دینی، مسئولیت انسان را نمی توان فقط به روابط او با دیگر انسان ها محدود کرد. شیوه برخورد با موجودات زنده نیز بخشی از رفتار اخلاقی و مسئولانه انسان است. برخورداری از قدرت بیشتر، مالکیت یا امکان استفاده از حیوانات نباید به مجوزی برای نادیده گرفتن نیازها و رنج آنها تبدیل شود.
البته این نگاه به معنای یکسان بودن همه حقوق انسان و حیوان یا ممنوعیت هر نوع بهره برداری از حیوانات نیست. مسئله، رعایت مرزهایی است که مانع آزار بی دلیل، محرومیت از نیازهای ضروری و تحمیل رنج غیرضروری می شود.
شاید مهم ترین پرسش در این بحث آن نباشد که انسان تا چه اندازه می تواند از حیوانات استفاده کند؛ بلکه این باشد که وقتی موجودی زنده به او وابسته می شود، تا چه اندازه حاضر است مسئولیت آن را بپذیرد. حیوانی که به خانه آورده می شود، وسیله ای برای سرگرمی موقت نیست؛ موجودی زنده است که نیاز، محدودیت و حق برخورداری از مراقبت دارد.
جمع بندی: حقوق حیوانات در اسلام را باید در پیوند میان جواز استفاده، منع آزار و مسئولیت مراقبت بررسی کرد. مالکیت، مجوز رفتار نامحدود نیست و علاقه عاطفی نیز بدون تامین نیازهای واقعی حیوان معنای کاملی ندارد. جامعه ای که در آن موجودات زنده به دلیل ناتوانی خود در دفاع از خویش مورد بی توجهی قرار نمی گیرند، نه تنها به مسئولیت اخلاقی نزدیک تر است، بلکه در عمل نشان می دهد که قدرت را با تعهد و مهربانی همراه می داند.
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
