جنگ روایت ها پس از توقف درگیری ها پایان نمی یابد

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ در عصر ارتباطات و گسترش رسانه های نوین، منازعات میان کشورها دیگر تنها در میدان های نظامی رقم نمی خورد، بلکه بخش مهمی از آن در عرصه افکار عمومی، شبکه های اجتماعی و رسانه ها جریان دارد. تجربه بحران ها و درگیری های سال های اخیر نشان داده است که گاه تاثیر یک روایت رسانه ای بر افکار عمومی می تواند به اندازه یک عملیات میدانی سرنوشت ساز باشد. از همین رو، بررسی نقش رسانه ها در دوران پس از بحران و آتش بس، به یکی از مهم ترین موضوعات حوزه مدیریت رسانه تبدیل شده است.

زهرا شیخ باقری، دانشجوی دکتری مدیریت رسانه و فعال رسانه ای، در یادداشتی با عنوان «آتش بس نظامی، آغاز جنگ روایت ها» به بررسی ابعاد مختلف جنگ روایت ها در دوران پس از توقف درگیری های نظامی پرداخته و نقش رسانه ها را در شکل دهی به افکار عمومی، بازسازی اعتماد اجتماعی و مدیریت فضای اطلاعاتی مورد تحلیل قرار داده است. در ادامه، متن این یادداشت را می خوانید:

در ادبیات روابط بین الملل، پایان یک درگیری نظامی لزوما به معنای پایان منازعه نیست. تجربه جنگ های معاصر نشان می دهد که با خاموش شدن صدای سلاح ها، میدان دیگری از رقابت آغاز می شود؛ میدانی که در آن گلوله ها جای خود را به روایت ها می دهند و افکار عمومی به مهم ترین عرصه نبرد تبدیل می شود. در چنین شرایطی، جنگ روایت ها نه تنها پایان نمی یابد، بلکه گاه با شدت بیشتری ادامه پیدا می کند.

در دهه های گذشته، قدرت نظامی مهم ترین مولفه تعیین کننده در منازعات میان کشورها محسوب می شد، اما تحولات فناورانه و گسترش رسانه های نوین سبب شده است که پیروزی در میدان نبرد، بدون پیروزی در عرصه افکار عمومی، دستاوردی ناپایدار تلقی شود. به همین دلیل، دولت ها و بازیگران سیاسی تلاش می کنند همزمان با عملیات میدانی، روایت مطلوب خود را نیز به مخاطبان داخلی و خارجی ارائه دهند.

در شرایط آتش بس، هر طرف می کوشد خود را برنده میدان معرفی کند. این تلاش صرفا معطوف به مخاطبان داخلی نیست، بلکه افکار عمومی منطقه ای و جهانی را نیز هدف قرار می دهد. در چنین فضایی، رسانه ها به مهم ترین ابزار شکل دهی به برداشت ها، تفسیرها و قضاوت های عمومی تبدیل می شوند. آنچه مردم از یک جنگ به خاطر می سپارند، تنها واقعیت های میدانی نیست؛ بلکه روایتی است که از آن واقعیت ها ساخته و بازنشر می شود.

امروزه جنگ روایت ها ابعاد پیچیده تری به خود گرفته است. شبکه های اجتماعی، رسانه های برخط و فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی سرعت تولید و انتشار محتوا را به شکل بی سابقه ای افزایش داده اند. در نتیجه، فاصله میان وقوع یک رویداد و شکل گیری برداشت عمومی از آن به حداقل رسیده است. در این میان، هر بازیگری که بتواند زودتر، منسجم تر و حرفه ای تر روایت خود را منتشر کند، شانس بیشتری برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی خواهد داشت.

مهم ترین ویژگی های جنگ روایت ها در دوران پس از آتش بس

یکی از مهم ترین ویژگی های جنگ روایت ها در دوران پس از آتش بس، تلاش برای بازتعریف نتایج درگیری است. طرف های درگیر می کوشند هزینه ها و خسارت های خود را کم اهمیت جلوه دهند و در مقابل، دستاوردهای خود را برجسته سازند. این فرایند گاهی با انتشار گزینشی اطلاعات، بزرگنمایی برخی رویدادها یا حتی سکوت درباره برخی واقعیت ها همراه می شود. به همین دلیل، مخاطبان بیش از هر زمان دیگری نیازمند سواد رسانه ای و توانایی تشخیص منابع معتبر از منابع غیرمعتبر هستند.

در چنین شرایطی، مسئولیت رسانه های حرفه ای نیز دوچندان می شود. رسانه ها نباید صرفا بازتاب دهنده روایت های رسمی باشند، بلکه باید با تکیه بر اصول حرفه ای، صحت سنجی اطلاعات، پرهیز از هیجان زدگی و توجه به منافع عمومی، به تولید محتوای دقیق و قابل اعتماد بپردازند. افکار عمومی در دوران پس از بحران بیش از هر چیز به آرامش، شفافیت و تحلیل نیاز دارد؛ نه بازتولید فضای التهاب و تنش.

نکته مهم دیگر آن است که جنگ روایت ها تنها میان دولت ها جریان ندارد. امروزه کاربران شبکه های اجتماعی، اینفلوئنسرها، فعالان رسانه ای و حتی شهروند خبرنگاران نیز بخشی از این میدان محسوب می شوند. هر پست، ویدئو یا پیام می تواند در شکل گیری یک روایت نقش آفرینی کند. به همین دلیل، مرز میان تولید کننده و مصرف کننده محتوا تا حد زیادی از میان رفته است و هر فرد می تواند در فرآیند شکل دهی به افکار عمومی سهیم باشد.

دوران پس از آتش بس فرصتی برای بازسازی اعتماد عمومی

از منظر مدیریت رسانه، دوران پس از آتش بس فرصتی برای بازسازی اعتماد عمومی نیز محسوب می شود. در زمان بحران، جامعه معمولا با حجم انبوهی از اخبار، شایعات و اطلاعات متناقض مواجه می شود. پس از پایان درگیری ها، رسانه ها باید نقش موثرتری در بازگرداندن آرامش روانی، افزایش همبستگی اجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی ایفا کنند. این ماموریتی است که اهمیت آن کمتر از اطلاع رسانی در زمان بحران نیست.

واقعیت آن است که در جهان امروز، پیروزی صرفا در میدان جنگ تعریف نمی شود. آنچه ماندگار می شود، روایتی است که در حافظه جمعی ملت ها ثبت خواهد شد. از همین رو، آتش بس نظامی را نباید پایان منازعه دانست؛ بلکه باید آن را آغاز مرحله ای تازه از رقابت برای تسخیر ذهن ها و قلب ها تلقی کرد. در این مرحله، رسانه ها نه در حاشیه، بلکه در متن تحولات قرار دارند و نقش آنها در شکل دهی آینده افکار عمومی بیش از هر زمان دیگری تعیین کننده است.

جنگ روایت ها پس از توقف درگیری ها پایان نمی یابد؛ تنها شکل آن تغییر می کند. اگر در میدان نبرد، قدرت نظامی تعیین کننده است، در دوران پسابحران این قدرت روایت است که می تواند واقعیت ها را تفسیر کند، افکار عمومی را جهت دهد و تصویری ماندگار از آنچه رخ داده است، در ذهن جامعه به جا بگذارد.

*زهرا شیخ باقری/ دانشجوی دکتری مدیریت رسانه و فعال رسانه

پایان/*

اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.