نگاهی اجمالی به اثر طبیبیان نشان میدهد اقتصاد آنگونهکه در این کتاب روایت شده تنها زبان اعداد و نمودارها نیست، بلکه بهقول «قصهای است از آرزوهای انسان، از جستوجوی او برای عدالت، رفاه و کرامت».
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ «اقتصاد از دیدگاه انسانی؛ سیری در جهان اندیشه پیرامون مکنت و عسرت» بهقلم محمد طبیبیان، از تازههای نشر نی است. طبیبیان در این کتاب با علم به این حقیقت که اقتصاد تنها علم نمودارها و اعداد نیست، بلکه روایت فهم انسان از رفاه، عدالت و سازماندهی زندگی جمعی نیز محسوب میشود، از ریشههای فلسفی و اخلاقی اندیشه اقتصادی تا تحولات بزرگ قرون اخیر را پیش روی خواننده میگذارد؛ از آدام اسمیت و «دست نامرئی»اش تا نقدهای تند کارل مارکس بر سرمایهداری و تحولات بزرگ قرون اخیر؛ از مرکانتالیسم و فیزیوکراتها تا کینز و رکود بزرگ و مکتب پولی فریدمن. مولف با مرور فلسفه حقوق طبیعی و اندیشههای عصر روشنگری، به پیدایش اقتصاد مدرن و متفکران برجسته آن پرداخته، نشان میدهد مفاهیمی همچون بازار، منافع فردی و عدالت اجتماعی چگونه در روند تاریخ شکل گرفته و بنیانهای جهان امروز ما را ساختهاند. نیز این ایدهها چگونه توانستهاند چهره جوامع را دگرگون کنند. افزون بر این، همین ایدهها و تجربههای اقتصادی بودهاند که چگونگی شکلگیری ثروت، فقر و رفاه را روشن ساختهاند.
این کتاب که مشتمل بر سیزده فصل است، نخست با «مبانی فلسفی و اخلاقی علم اقتصاد» آغاز میشود. تحولات در حوزه اندیشه اقتصادی، نیز چگونگی سازمان اقتصادی جوامع عمده مفاهیمی هستند که طبیبیان در این حوزه مورد ارزیابی قرار میدهد. مولف در اینجا، جوامع را در چهار قالب خانواده، قبیله، حکومت تأمینکننده منابع، و سازمان اجتماعی مبتنی بر تولید و مصرف رایگان مطالعه و بررسی میکند. طبیبیان، «آشنایی با مفاهیم بنیادین علم اقتصاد» را هم از جمله ملزومات مطالعه کتاب دانسته، ضمن آن، تقسیم کار و نقش منافع شخصی در سازمان اجتماعی، سابقه اندیشههای مرکانتلیستی در فرهنگ این سوی جهان، و تغییر الگوواره اساسی در علم اقتصاد را تبیین میکند. پرسشهایی که مولف در این فصل مطرح کرده و در پی پاسخ به آن است را میتوان «مرکانتلیسم چیست؟» و «فیزیوکراتها که بودند و چه گفتند؟» دانست.
طبیبیان در فصل سوم کتاب، گریزی نیز به آدام اسمیت زده، با عنوان «آخرین نشست با آدام اسمیت پیرامون بحث رفتار اخلاق و ارزش»، از مفاهیم اخلاق متعارف در زمان آدام اسمیت و تلاش برای بازنگری، نظریه احساسات اخلاقی، نقش دین و دولت، و رجحان طبیعی غارتگری، نکتهای بهیادماندنی سخن میگوید. دیوید ریکاردو، توماس مالتوس و کارل مارکس، از دیگر چهرههای مورد مطالعه طبیبیان در این اثر هستند. مولف، مسئله توزیع را با دیوید ریکاردو پیوند میزند و لابهلای آن، اجاره، دستمزد، سود و حالت ایستای روابط اقتصادی؛ چگونگی تعیین اجاره یا رانت؛ بازده سرمایه، ظهور آگاهی از نقش سهم درآمد عوامل در تنشهای اجتماعی؛ تعادل در حالت ایستا؛ قانون آهنین دستمزدها؛ و نظریه امتیازهای مقایسهای در تجارت خارجی را مورد واکاوی قرار میدهد. طبیبیان در این فصل، توماس مالتوس را با مفاهیم رشد جمعیت، محدودیت منابع و فلاکت بهناچار، و نهایتاً کارل مارکس و سرنوشت محتوم نظام سرمایهداری را بررسی میکند. نیروی کار اجتماعی لازم، و قانون تحرک کارکردی (دینامیک) و نظام سرمایهداری از دیگر موضوعات مرتبط با کارل مارکس است.
مولف فصل پنجم را به «تضارب عصر خرد و عصر سرخوشی (رومانتیسم)» اختصاص داده است. وی در این فصل به سراغ جان استوارت میل رفته است. همچنین جرمی بنتام را در نسبت با مطلوبیتگرایی و مبانی قانونگذاری، نیز ویلفردو پارتو و ضابطهاش را مورد ارزیابی قرار داده است. آلفرد مارشال هم در این اثر در کنار موضوعاتی چون تحلیل عرضه و تقاضا، قیمت و هزینه بازار سیاه، کاربرد مفاهیم عرضه و تقاضا برای سنجش تغییر در سطح رفاه، مازاد مصرفکننده و مازاد تولیدکننده، اثر رفاهی مالیات، آلفرد مارشال و نظریه رابطه مقداری پول و معادله تراز نقدی مورد تبیین قرار گرفته است.
«نئوکلاسیکها» عنوان فصل هفتم کتاب است. طبیبیان در این فصل، دستاورد نئوکلاسیکها، طرف تقاضا، کشف تحلیل نهایی یا تحلیل حاشیهای، ورود ریاضیدانان و بحث مطلوبیت نهایی، و ویژگیهای بارز مکتب نئوکلاسیک را تشریح میکند. «مروری بر تاریخچه و شیوههای سنجش فعالیت اقتصادی» عنوان فصل هشتم کتاب است. در این فصل، نظام حسابهای ملی امروزی، محاسبه حسابهای ملی از روش تولید و درآمد، و نگاهی به حسابهای ملی ایران مورد ارزیابی قرار گرفته است.
طبیبیان در این کتاب، کینز و رکود بزرگ را نیز در سه فصل تحلیل کرده است. آقای کینز و کلاسیکها، نظام نظری کینز، نظریه ناکافی بودن مصرف، تعارض امساک، ضریب فزاینده مالی، ضریب فزاینده در بودجه متعادل، و ساختار اقتصاد از دیدگاه کینیز در این کتاب بررسی شده است. به این فهرست میتوان افزود، مواردی همچون وجه تحلیلی الگوی کینز، تعادلبخشی پولی در الگوی کلان کینز، و الگوهای کاربردی کلان. طبیبیان، فصلی را نیز به «جابهجایی تاریخی در دیدمان اقتصاد و سیاست اقتصادی کلان» اختصاص داده است که در آن، میلتون فریدمن پیش روی خواننده قرار میگیرد. بررسی تاریخ پول، نهادهای پولی و آموزههای آن، قاعده تیلور، دو نتیجه پایا از نظریه فریدمن و نظایر آن از دیگر بخشهای فصل دوم کتاب است.
کتاب با «ارزش کالا و ارزش پول؛ جمعبندی اجمالی» به پایان میرسد. مسئله سنجش پدیدهها در علم اقتصاد و سایر علوم، رابطه بین قیمت و ارزش، توسعه پولهای کاغذی و اعتباری و مسئله تعریف ارزش پول ملی از عمده مباحث مطرح در این فصل هستند.
نگاهی اجمالی به اثر طبیبیان نشان میدهد اقتصاد آنگونهکه در این کتاب روایت شده تنها زبان اعداد و نمودارها نیست، بلکه بهقول مولف «قصهای است از آرزوهای انسان، از جستوجوی او برای عدالت، رفاه و کرامت». از نگاه مولف، اقتصاد از دل فلسفه و اخلاق برآمد، از حقوق طبیعی الهام گرفت و همراه با دگرگونی اندیشههای سیاسی و اجتماعی، مسیر خود را یافت. بهنوشته طبیبیان «این سفر تاریخی را از سوداگری و فیزیوکراسی آغاز کردیم، از نگاه ژرف کلاسیکها گذشتیم، از شور و شوق مارکس و نقدهای او شنیدیم و با نئوکلاسیکها و مطلوبیتگراها در اندیشه قانون و رفاه عمومی همراه شدیم. در قرن بیستم، کینز در دل بحران، با شهامت ندای مدیریت تقاضا را سر داد و پس از او فریدمن و همفکرانش در هیاهوی رکود تورمی، اهمیت پول و انتظارات را برجسته کردند». مخلص کلام آنکه، هر یک از این اندیشمندان همچون فانوسی در میانه طوفان، راهی تازه پیش پای بشر گشودند، اما در همه این تحولات، یک حقیقت ثابت مانده است: «اقتصاد دانشی است در خدمت انسان.» بهباور مولف، این دانش با نگاهی سختگیر به واقعیتهایی همچون محدودیت منابع، کاستیهای فردی و نهادی، و توان خلاقیتهای فناورانه نظر دارد، اما در بنیاد خود زاده دغدغه بهروزی انسانهاست.
طبیبیان چنین نتیجه میگیرد که هیچ دانشی بیش از اقتصاد به ساختن آینده انسان یاری نرسانده است و همچنان امید به فردای بهتر در گرو این است که اقتصاد پیوند خود را با اخلاق و ارزشهای انسانی حفظ کند و درعینحال به واقعیتهای زندگی وفادار بماند. بهاعتقاد وی، آینده بشریت همچون گذشتهاش، با این توازن ظریف رقم خواهد خورد: توازنی میان عقل و اخلاق، میان محاسبه و معنا، میان سختی واقعیت و زیبایی آرمان. با این همه، اندیشیدن پیرامون مکنت و عسرت ادامه دارد.
«اقتصاد از دیدگاه انسانی؛ سیری در جهان اندیشه پیرامون مکنت و عسرت» در ۳۶۰ صفحه بههمت نشر نی منتشر شده است.
216216
