اعمال شب و روز عاشورای محرم ۱۴۰۵ | نماز، زیارت عاشورا، دعاها و آداب سوگواری سیدالشهداء

ماه محرم، بهویژه شب و روز عاشورا، در فرهنگ شیعی از جایگاهی رفیع و بینظیر برخوردار است. عاشورا، روز دهم محرم، نهتنها سالروز شهادت مظلومانه امام حسین (ع) و اصحاب گرانقدرش است، بلکه فرصتی برای تجدید میثاق با آرمانهای آن حضرت و ابراز همدردی با خاندان عصمت و طهارت به شمار میرود. بر اساس روایات و متون دینی، این شب و روز، آداب و اعمال ویژهای دارد که از سوی ائمه اطهار (ع) به شیعیان توصیه شده است. از جمله این اعمال میتوان به احیای شب، خواندن نمازهای مستحبی با فضیلت فراوان، زیارت امام حسین (ع) از نزدیک یا از دور، قرائت زیارت عاشورا و دعای عشرات، ترک کارهای دنیوی، امساک تا بعد از ظهر، و تعزیتگویی اشاره کرد. در این گزارش، بر اساس مفاتیحالجنان و کتب معتبر دعا، به شرح کامل این اعمال و آداب پرداخته شده است تا زائران و شیعیان آگاهانهتر در این سوگ بزرگ مشارکت کنند.

اعمال شب عاشورا (شب دهم محرم)

شب عاشورا، شبی است که از نظر فضیلت و ثواب، با سایر شبهای سال تفاوت دارد. احیای این شب و انجام عبادات خاص در آن، پاداشی عظیم به همراه دارد. منابع دینی، اعمال متعددی را برای این شب برشمردهاند که در ادامه به تفصیل به آنها پرداخته میشود.

احیای شب عاشورا و فضیلت آن

یکی از مهمترین اعمال شب عاشورا، احیای آن (بیدار ماندن تا صبح و پرداختن به عبادت و نیایش) است. در روایتی از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است: «هر کس شب عاشورا را احیا کند، گویی که به اندازه عبادت همه فرشتگان، خداوند را عبادت کرده است.» همچنین در فضیلت احیای این شب آمده است که عبادت در آن، معادل هفتاد سال عبادت است. اگر کسی توفیق یابد که در چنین شبی در کربلا حضور یابد و امام حسین (ع) را زیارت کرده و تا صبح در جوار آن حضرت بیتوته کند، خداوند او را در زمره شهدای همراه با امام (ع) محشور خواهد کرد.

نمازهای مخصوص شب عاشورا

برای شب عاشورا، چند نوع نماز با فضیلت بسیار سفارش شده است که در کتب معتبری چون «اقبالالاعمال» سید بن طاووس و «مفاتیحالجنان» ذکر شده است:

• نماز صد رکعتی: این نماز در هر رکعت، پس از سوره حمد، سه مرتبه سوره توحید خوانده میشود. پس از پایان صد رکعت، هفتاد مرتبه ذکر «سُبْحانَ اللّٰهِ، وَالحَمْدُ للّٰهِ، وَلَا إِلهَ إِلّا اللّٰهُ، وَاللّٰهُ أَکْبَرُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّهَ إِلّا باللّٰهِ العَلِیِّ العَظِیمِ» گفته میشود. در روایتی دیگر، پس از این ذکر، استغفار نیز توصیه شده است.

• نماز چهار رکعتی (آخر شب): چهار رکعت نماز در آخر شب برگزار میشود. در هر رکعت پس از سوره حمد، آیتالکرسی (یک بار) و سورههای توحید، فلق و ناس (هر کدام ده مرتبه) قرائت میشود. پس از سلام نماز، صد مرتبه سوره توحید خوانده میشود.

• نماز چهار رکعتی دیگر: این نماز شامل چهار رکعت است که در هر رکعت، پس از سوره حمد، پنجاه مرتبه سوره توحید قرائت میشود. این نماز برابر با نماز امیرالمؤمنین (ع) دانسته شده و فضیلت بسیاری دارد. حضرت علی (ع) فرمودهاند که پس از آن، بسیار ذکر خدا بگویید و بر محمد و آل محمد صلوات فرستاده و بر دشمنان اهل بیت لعن کنید.

دعای شب عاشورا

در کتاب «المختصر من المنتخب»، دعای ویژهای برای شب عاشورا نقل شده است که با خواندن ده رکعت نماز (در هر رکعت، یک بار سوره حمد و صد بار سوره توحید) آغاز میشود و سپس دعای مفصلی با نامهای مختلف خداوند قرائت میگردد. این دعا با «اللهم إنی أسألک یا الله یا رحمان…» شروع میشود و از خداوند به نامهای عظیمش درخواست بخشش و برآورده شدن حاجات میشود.

اعمال روز عاشورا (روز دهم محرم)

روز عاشورا، روز شهادت سیدالشهداء (ع) و روز حزن و اندوه ائمه طاهرین (ع) و تمامی شیعیان است. اعمال این روز عمدتاً حول محور عزاداری، برائت از قاتلان، و ابراز همدردی با خاندان رسالت میچرخد.

ترک کارهای دنیوی

در روایات متعدد، بر ترک کسب و کار و فعالیتهای دنیوی در روز عاشورا تأکید شده است. امام رضا (ع) فرمودهاند: «هر کس در روز عاشورا، دست از تلاش برای دنیا بردارد، خداوند حاجات دنیوی و اخروی او را برآورده میسازد و هر کس که روز عاشورا، روز اندوه و غم و گریهاش باشد، خداوند روز قیامت را روز سرور و شادی او قرار دهد.». همچنین در منابع آمده است که ذخیره کردن آذوقه و مال برای منزل در این روز، مکروه است و برکت را از آن اموال میزداید.

زیارت امام حسین (ع) از دور و نزدیک (زیارت عاشورا)

• زیارت از نزدیک: بهترین اعمال روز عاشورا، زیارت قبر مطهر امام حسین (ع) در کربلاست. روایت شده است که ثواب این زیارت با دو هزار هزار حج، دو هزار هزار عمره و دو هزار هزار جهاد همراه با رسول خدا (ص) و ائمه طاهرین (ع) برابر است.

• زیارت از دور (غیابی): برای کسانی که امکان حضور در کربلا را ندارند، راهکار ویژهای در روایات بیان شده است. امام محمد باقر (ع) به مالک جهنی فرمودهاند که در روز عاشورا به صحرا برود یا بر پشت بام خانه خود برود و به سمت قبر مطهر اشاره کند. سپس دو رکعت نماز خوانده، بر قاتلان امام (ع) لعن کند و به سوگواری بپردازد. در این حالت، ثواب زیارت برای او محفوظ خواهد بود.

  همچنین بخوانید:

  جاده و اسب مهیاست

نماز روز عاشورا و دعای عشرات

در این روز، علاوه بر زیارت، خواندن دعاها و نمازهای خاصی نیز سفارش شده است. یکی از این دعاها، دعای عشرات است که با نامهای مختلف خداوند، حاجت خواسته میشود. همچنین شیخ طوسی از امام صادق (ع) چهار رکعت نماز و دعایی را نقل کرده است که باید در روز عاشورا، هنگام چاشت (پیش از ظهر) بهجا آورده شود.

خواندن سوره توحید و لعن بر قاتلان

قرائت هزار مرتبه سوره توحید در روز عاشورا فضیلت بسیار دارد. امام صادق (ع) فرمودهاند که خداوند به کسی که در این روز هزار مرتبه سوره توحید بخواند، نظر رحمت میکند و او را عذاب نمیکند. همچنین سفارش شده است که شیعیان با تمام توان بر قاتلان امام حسین (ع) لعنت بفرستند و از دشمنان اهل بیت ابراز برائت کنند.

امساک (خودداری از خوردن و آشامیدن) تا بعد از ظهر

در منابع دینی، توصیه شده است که شیعیان در روز عاشورا، بدون اینکه قصد روزه داشته باشند، تا بعد از عصر از خوردن و آشامیدن خودداری کنند (امساک). سپس با غذای ساده و به هیئت صاحبان مصیبت، افطار کنند. مرحوم علامه مجلسی در «زادالمعاد» تأکید کرده است که بهتر است روز نهم و دهم محرم را روزه نگیرند، زیرا بنیامیه برای شادمانی از قتل امام حسین (ع) این دو روز را روزه میگرفتند و روایات ساختگی در فضیلت آن نقل کرده بودند.

تعزیتگویی و سوگواری

یکی دیگر از آداب مهم روز عاشورا، تعزیتگویی به یکدیگر است. شیعیان در این روز به یکدیگر تسلیت گفته و با جملاتی نظیر «أَعْظَمَ اللّهُ أُجُورَنا بِمُصابِنا بِالْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ، وَجَعَلَنا وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الطَّالِبِینَ بِثارِهِ مَعَ وَلِیِّهِ الْإِمامِ الْمَهْدِیِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلامُ» (خداوند اجر و مزد ما را در مصیبت حسین (ع) عظیم گرداند و ما و شما را از خونخواهان او به همراه ولیاش، امام مهدی (عج) قرار دهد) یکدیگر را تعزیت میگویند.

جدول خلاصه اعمال شب و روز عاشورا

نکات مهم و تذکرات

• عدم روزه گرفتن به قصد بنیامیه: بر اساس احادیث، روزه گرفتن در روز عاشورا به قصد سنت یا برای برکت و شادمانی، مکروه و از سنتهای بنیامیه است. اگر شیعیان تا بعد از ظهر امساک کنند و سپس افطار نمایند، به توصیه معصومین عمل کردهاند.

  همچنین بخوانید:

  شهادت حضرت رقیه ۱۴۰۵ چه روزی است؟ + تاریخ دقیق شهادت حضرت رقیه و تقویم عزاداری / ۵ صفر ۱۴۴۸ مصادف با ۲۳ تیر ۱۴۰۵ شهادت حضرت رقیه(فاطمه بنت الحسین)

• توجه به مقتلخوانی و گریاندن یکدیگر: در این روز، خواندن مقاتل (کتابهای شرح واقعه کربلا) و گریاندن دیگران بسیار سفارش شده است. حتی روایت شده که حضرت موسی (ع) و خضر (ع) هنگام ملاقات، ابتدا از مصائب آل محمد (ص) سخن گفتند و گریستند.

• ذخیره نکردن برای منزل: بر اساس فرمایش امام رضا (ع)، هر کس در روز عاشورا برای منزل خود چیزی ذخیره کند، خداوند آن را برای او مبارک نمیگرداند.

جمعبندی کاربردی

شب و روز عاشورا، فرصتی ارزشمند برای ارتباط عمیقتر با سیدالشهداء (ع) و ابراز ارادت به خاندان عصمت و طهارت است. برای بهرهمندی از فیض این ایام، توصیه میشود:

• شب عاشورا: شب را با احیا و خواندن نمازهای صد رکعتی و چهار رکعتی، به همراه ذکر و دعا و صلوات بر محمد و آل محمد سپری کنید. دعای مخصوص شب عاشورا را که با نامهای خداوند همراه است، قرائت نمایید.

• روز عاشورا: از انجام کارهای دنیوی و کسب و کار پرهیز کنید و تمام توجه خود را به عزاداری و سوگواری معطوف سازید. حتماً زیارت عاشورا را با لعن و سلام بخوانید. اگر به کربلا دسترسی ندارید، با رفتن به پشت بام یا صحرا و اشاره به سمت قبله، زیارت از دور را به جای آورید. از خوردن و آشامیدن تا بعد از ظهر خودداری کرده و با غذای ساده افطار کنید. با دیگر شیعیان به تعزیتگویی بپردازید و بر دشمنان اهل بیت (ع) لعن بفرستید. قرائت هرچه بیشتر سوره توحید نیز فضیلت فراوانی دارد.

به امید آنکه خداوند متعال، عاشقان حضرت اباعبدالله (ع) را در زمره خونخواهان آن حضرت با امام مهدی (عج) قرار دهد.

سوالات متداول

۱. مهمترین عمل در شب عاشورا چیست؟

احیای شب عاشورا و خواندن نماز صد رکعتی با فضیلت فراوان، از مهمترین اعمال این شب است.

۲. آیا روزه گرفتن در روز عاشورا جایز است؟

روزه در روز عاشورا به قصد سنت و به تبعیت از بنیامیه مکروه است، اما امساک (خودداری از خوردن و آشامیدن) تا بعد از ظهر توصیه شده است.

۳. چگونه میتوان از دور امام حسین (ع) را در روز عاشورا زیارت کرد؟

با رفتن به پشت بام خانه یا صحرا، اشاره کردن به سمت قبر مطهر و خواندن دو رکعت نماز، سپس سلام دادن به آن حضرت و خواندن زیارت عاشورا.

۴. چه سورهای در روز عاشورا فضیلت بیشتری دارد؟

خواندن هزار مرتبه سوره توحید (قل هو الله احد) در این روز فضیلت بسیار دارد و موجب نظر رحمت خداوند میشود.

۵. آیا انجام کارهای روزمره و خرید و فروش در روز عاشورا جایز است؟

بر اساس روایات، ترک کارهای دنیوی و کسب و کار در این روز بسیار سفارش شده و سبب برآورده شدن حاجات است.

۶. تعزیتگویی در روز عاشورا چگونه است؟

شیعیان به یکدیگر میگویند: «أَعْظَمَ اللّهُ أُجُورَنا بِمُصابِنا بِالْحُسَیْنِ…» و برای یکدیگر آرزوی همراهی با امام مهدی (عج) در خونخواهی از قاتلان میکنند.

۷. آیا در روز عاشورا باید لباس خاصی پوشید؟

توصیه شده است که در این روز، به هیئت صاحبان مصیبت، دگمههای لباس را باز کرده و آستینها را بالا بزنند و از لباسهای فاخر و رنگارنگ پرهیز کنند.