نظرسنجی آنلاین انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، گرچه اکثر این مراکز در پیش بینی رتبه‌بندی کاندیداها و برنده های دور اول توفیق نسبی داشتند، اما میزان مشارکت ۳۹.۹ درصدی که در عمل رخ داد، با پیش بینی این مراکز که نوعا پیش بینی مشارکت حدود ۵۰ درصدی داشتند، شکاف زیادی داشت. از این رو با اعلام نتایج واقعی مشارکت و آرا، برخی در فضای مجازی مدعی دستکاری در نتایج نظرسنجی ها شدند و عده‌ای آنها را فاقد اعتبار علمی دانستند. اما از نظر علمی اختلاف حدودا ده درصدی بین نتایج رای و نظرسنجی را چگونه می توان توضیح داد؟

گروه پژوهش ایرنا پیش از این به مقایسه نتایج مراکز نظرسنجی پرداخته بود و در گزارش قبلی، توضیحات دکتر مهدی رفیعی بهابادی، مدیر مرکز افکارسنجی آرا بیان شد و حالا تحلیل و توجیه دو موسسه دیگر ارائه می‌شود: شرکت پژوهشگران خبره پارس (محسنی) و مرکز تحلیل اجتماعی «متا» مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع).

طبق این اطلاعیه، بر اساس پاسخ اعضای پانل متا در ۹ تیر ماه بعد از انتخابات، افرادی که ۶ تیر ماه اعلام کرده بودند قصد دارند به قالیباف رای بدهند وهمچنین ۵۰ درصد افرادی که ۶ تیر هنوز نامزد نهایی خود را انتخاب نکرده بودند، نهایتا در انتخابات شرکت نکرده‌اند.

این دو موسسه، تشتت در تصمیم‌گیری مردم به دلیل برگزاری ناگهانی و سریع انتخابات، ابهامات در فرایند اجرای انتخابات، ابهام ناشی از انتظار اجماع نامزدها و تغییر ترکیب نامزدها و عدم برگزاری انتخابات شوراها را از دیگر عوامل خطای نظرسنجی‌ها دانسته‌اند.

مجموعه‌های نظرسنجی در تخمینِ میزانِ مشارکت چه قدر خطا داشتند؟

در جدول زیر، پیش بینی مراکز مختلف نظرسنجی به همراه درصد خطای آنها (به ترتیب کم‌ترین خطا) آمده است.

تحلیل شرکت پژوهشگران خبره پارس (محسنی) و مرکز تحلیل اجتماعی «متا» مرکز رشد دانشگاه امام صادق علیه السلام به این شرح است:

امروزه صنعت افکارسنجی در دنیا از پیشرفته‌ترین ابزارهای علم آمار بهره می‌برد. مراکز افکارسنجی که قدمتی ۸۰ ساله در دنیا دارند، نه تنها در کشورهایی پیشرو مانند آمریکا، که در ایران نیز پیشرفت‌های محسوس و قابل توجهی را در حوزه تحلیل اجتماعی، پیش‌بینی رفتار سیاسی، سنجش ارزش‌ها و نگرش‌ها، شناخت عمیق از تغییرات فرهنگی و اجتماعی و… داشته‌اند. با اینکه نظرسنجی در ایران نسبت‌ به کشورهایی نظیر آمریکا و انگلستان بسیار دیرتر آغاز شده، مراکز معتبر و شناخته شده علمی کشور ما، طی سالیان متمادی توانسته‌اند با بهره‌گیری از روش‌های مختلف کارنامه‌ قابل قبولی را در برهه‌های مختلف از خود به نمایش گذارند. از این رو این مراکز همواره به عنوان بخشی از فرآیند تصمیم‌گیری سیاسی و سیاستی به شمار ‌می‌آیند، هرچند عدم ایفای نقش دیگر بازیگران این فرآیند، انتظار غیرمعمولی را از مجموعه‌های نظرسنجی ایجاد کرده است.
در جریان چهاردهمین انتخابات ریاست جمهوری، نتایج نظرسنجی‌ها به یکی از بازیگران مهم در عرصه‌ی عمومی و ادراک‌سازی جامعه مبدل شدند. بحث بر سر اجماع یا عدم اجماع دو نفر از نامزدهای محترم، به این مساله بیش از پیش دامن زد. پس از نهایی شدن نتایج انتخابات هشتم تیر ماه، اختلاف بسیار زیاد اکثر قریب به اتفاق این نظرسنجی‌ها، مخصوصا در عدم توانایی در تخمین صحیح میزان مشارکت، به موضوعی جدید برای بحث تبدیل شد. انتخابات هشتم تیر ماه یک شگفتی بزرگ به همراه داشت و آن هم عدم مشارکت حدود ۶۰ درصد از جامعه ایرانی در انتخابات ریاست جمهوری بود که تقریبا هیچ کدام از مراکز نظرسنجی نتوانستند آن را با دقت پیش‌بینی کنند.

شرایط خاص انتخابات چهاردهم و تاثیر آن روی پیش‌بینی پذیری نتیجه انتخابات
یکی از مهمترین عوامل این مسئله، شرایط خاص و پیچیده انتخابات ریاست جمهوری چهاردهم بود که تفاوت‌های زیادی حتی با انتخابات‌های گذشته داشت. باید گفت متفاوت ترین انتخابات در دو دهه گذشته برگزار شد.
۱. فرآیند انتخابات که در کشور ما حداقل ۸ ماه پیش از برگزاری روز رای‌گیری آغاز می‌شد در این دوره در کمتر از ۴۰ روز آغاز شد و به اتمام رسید. شاید یکی از دلایل توجه بیش از اندازه به همین امر زمینه تصمیم‌گیری، شناخت و ایجاد فضایی آرام هم برای مردم، هم برای نامزدهای انتخاباتی و هم برای مجریان انتخاباتی را فراهم نکرد. طبیعتا این محدودیت زمانی، زمینه تشتت در تصمیم‌گیری و فراز و فرود فراوان نظرات مردم را همان طور که در روند نظرسنجی‌ها مشهود بوده، ایجاد می‌کند. این فرآیند در کشوری مانند آمریکا بین یک تا دو سال پیش از روز رای‌گیری آغاز می‌شود و طبیعی است که در روندی طبیعی می‌توان روند تغییر نظرات را مورد بررسی و فهم قرار داد.

۲. ابهام‌هایی که همچنان در فرایند اجرای انتخابات وجود دارد را نیز می‌توان یکی از منشأهای اصلی سردرگمی مردم در تصمیم‌گیری در انتخابات دانست. هنگامی که حتی سخنگوی ستاد انتخابات نیز از «سکوت قانون» درباره فرصت قانونی انصراف نامزدها صحبت می‌کند، رای دهندگان مردد، همچنان منتظر اعلام نهایی اسامی نامزدها خواهند ماند، چرا که هر تغییری را در هر زمان از انتخابات ممکن می‌داند

۳. از این رو، هرچند سبد رای آقایان قاضی زاده هاشمی و زاکانی حدود ۵ درصد از آرا را به خود اختصاص می‌داد، اما در روند جابجایی نظرات مردم و فضای حاکم بر جامعه تاثیرگذار بود. کناره‌گیری این دو نامزد در فاصله کمتر از ۳۶ ساعت از انتخابات و درحالیکه اجرای عمده نظرسنجی‌ها به اتمام رسیده یا در فرآیند انجام بود، شرایط را برای پیش‌بینی دقیق سخت‌تر می‌کرد.

۴. مهمترین مساله آن که بخش عمده‌ای از جامعه تا شب آخر منتهی به برگزاری انتخابات، چشم به راه اجماع احتمالی میان آقای جلیلی و قالیباف بودند؛ شرایطی که تا بامداد جمعه نیز به وضوح روشن نبود و پیام های ضدونقیضی به مردم مخابره می‌شد و تصمیم برای بخشی از جامعه در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته بود. این شرایط تاثیرات جامعه شناختی و نگرشی جدی بر روی بخشی از جامعه گذاشت که نه تنها باعث شد نظرسنجی‌ها از آن عقب بمانند، بلکه همین امر بخشی از خطای پیش‌بینی را افزایش می‌داد. خبر قطعی عدم اجماع در بامداد جمعه مخابره شد و می‌توان حدس زد که بخش بزرگی از مرددین، تنها ساعاتی پیش از شرکت در انتخابات تصمیم نهایی خود را گرفته‌اند.

۵. عدم برگزاری انتخابات شوراهای شهر و روستا را نیز باید یکی از عوامل خطا در پیش بینی نظرسنجی‌ها دانست. از سال ۱۳۹۲ انتخابات شهر و روستا همزمان با انتخابات ریاست جمهوری برگزار می‌شده است. یعنی پس از گذشت سه دوره برگزاری انتخابات شورای شهر و روستا، همزمان با انتخابات ریاست جمهوری، برای بار اول است که انتخابات ریاست جمهوری به تنهایی برگزار می شود. این مساله هم در میزان مشارکت و هم در مدل‌های پیش‌بینی مراکز نظرسنجی که از متغیرهای مختلف تشیکل شده و در این انتخابات یکی از اجزای آن یعنی انتخابات شهر و روستا وجود نداشت، موثر است. عدم وجود انتخابات شهر و روستا، تصمیم‌گیری برای عدم مشارکت را برای کسانی که قصد مشارکت داشته‌اند را افزایش داده و آسان‌تر می‌کند.

تغییرات بسیار سریع و جاماندن نظرسنجی‌ها از ثبت آن
اما سوال مهم آن است که آیا امکان دارد تمام مراکز نظرسنجی کشور که با سه روش مرسوم علمی و شناخته شده از جمله حضوری، تلفنی و پانل آنلاین، نظرسنجی‌های مختلفی اجرا نموده‌اند، خطا کرده باشند؟ در حالی که کمتر از ۴ ماه پیش در انتخابات مجلس در اسفند ماه، همه مراکز معتبر نظرسنجی پیش بینی بسیار دقیقی از میزان مشارکت در انتخابات داشتند.
ذکر این نکته قابل توجه است که، هر نظرسنجی یک تصویر مقطعی (Cross-sectional) از یک لحظه جامعه است. ممکن است جامعه پیش یا پس از هر عکس تغییراتی داشته باشد که هیچ مجموعه‌ای توانایی پیش‌بینی آن را نداشته باشد. در واقع یک رویداد یا سخن در جریان انتخابات می‌تواند در یک روز نتایج آرا را به شکل قابل توجهی تغییر دهد. تجربه‌های جهانی و همچنین کشور ما نیز طی سال‌های گذشته این مساله را تایید می‌کند. البته تغییرات اجتماعی و نگرش‌های عمیق، به آرامی و در طی زمان طولانی تغییر می‌کند، اما تصمیم برای رای دادن، که یک تصمیم زمان مند و عمدتا تحت تاثیر هیجانات و احساسات زودگذر است، ممکن است نه تنها در طی چند روز، بلکه حتی طی چند ساعت در سطح اجتماعی تغییرات کلانی را تجربه کند. برای مثال، در انتخابات سال ۹۲، رای آقای روحانی طی ۷۲ ساعت منتهی به آغاز رای‌گیری، از حدود ۱۱ درصد، به ۵۰ درصد افزایش پیدا کرد.

پایان/*

اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.