طبق پیشبینیهای هواشناسی، شاخص فرابنفش (UV Index) در تهران طی روزهای آینده در بالاترین سطح خود یعنی «شدید» (Extreme) باقی خواهد ماند . این شاخص که میزان خطرناک بودن تابش خورشید را نشان میدهد، در این شرایط میتواند در مدت زمان بسیار کوتاهی (کمتر از ۱۰ دقیقه) به پوست و چشم آسیب برساند. در حالی که همه افراد در معرض این خطر هستند، اما کودکان و سالمندان به دلیل تفاوتهای فیزیولوژیکی، جمعیتهای آسیبپذیرتری محسوب میشوند و نیازمند مراقبت ویژهای هستند.
چرا کودکان و سالمندان در معرض خطر بیشتری هستند؟
۱. کودکان؛ چشمهایی شفافتر و پوستی حساستر
بر اساس تحقیقات علمی معتبر، کودکان به دلیل ویژگیهای فیزیکی منحصربهفرد خود، آسیبپذیری بیشتری در برابر اشعه فرابنفش دارند. چند دلیل اصلی برای این موضوع وجود دارد:
-
شفافیت عدسی چشم: عدسی چشم کودکان شفافتر از بزرگسالان است و اشعه فرابنفش بیشتری را به شبکیه چشم منتقل میکند . در حالی که در بزرگسالان تنها حدود ۱ تا ۲ درصد از اشعه UVA به شبکیه میرسد، این میزان در کودکان میتواند تا حدود ۲۰ درصد باشد و با افزایش سن بهتدریج کاهش مییابد . این موضوع، چشم کودکان را به شدت در معرض آسیبهای جبرانناپذیر قرار میدهد.
-
پوست نازکتر و حساستر: پوست کودکان نازکتر و دارای مکانیسمهای دفاعی ضعیفتری در برابر اشعه خورشید است. آفتابسوختگی در دوران کودکی و نوجوانی، بهشدت خطر ابتلا به سرطان پوست (ملانوما) را در بزرگسالی افزایش میدهد .
-
تجمعی بودن آسیب: تخمین زده میشود که حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از کل مواجهه با اشعه فرابنفش در طول زندگی، تا سن ۱۸ سالگی رخ میدهد و تا ۱۸ سالگی، تا ۸۰ درصد از مواجهه تجمعی یک فرد با اشعه UV سپری میشود . این بدان معناست که محافظت از کودکان در برابر آفتاب، یک سرمایهگذاری بلندمدت برای سلامت آنهاست.
۲. سالمندان؛ پوستی فرسوده و اثرات تجمعی
سالمندان نیز به دلیل تجمع آسیبهای ناشی از سالها قرار گرفتن در معرض آفتاب و همچنین کاهش توانایی پوست برای ترمیم خود، در معرض خطر جدی هستند . قرار گرفتن مکرر در معرض اشعه UV در طول زندگی، عامل اصلی سرطانهای پوست (از جمله بازال سل کارسینوما، اسکواموس سل کارسینوما و ملانوما) است . همچنین، بسیاری از سالمندان ممکن است به دلیل بیماریهای زمینهای یا مصرف داروهای خاص، نسبت به نور خورشید حساستر باشند.
خطرات اشعه فرابنفش برای چشم و پوست
آسیبهای چشمی
اشعه فرابنفش میتواند آسیبهای جدی و جبرانناپذیری به چشم وارد کند که از جمله آنهاست:
-
فتوکراتیت (Photokeratitis): نوعی آفتابسوختگی قرنیه که بسیار دردناک است و معمولاً چند ساعت پس از مواجهه شدید با اشعه UV (مانند قرار گرفتن در برف یا آب) ظاهر میشود .
-
آبمروارید (Cataract): کدر شدن عدسی چشم که یکی از علل اصلی نابینایی در جهان است. سازمان بهداشت جهانی تخمین میزند که تا ۱۰ درصد از موارد آبمروارید ناشی از مواجهه بیش از حد با اشعه فرابنفش است و قابل پیشگیری میباشد .
-
پتریژیوم (Pterygium): رشد بافت روی ملتحمه چشم که میتواند به مرکز قرنیه رسیده و بینایی را مختل کند .
آسیبهای پوستی
-
آفتابسوختگی (Sunburn): ناشی از اشعه UVB و نشانهای از آسیب جدی به DNA سلولهای پوست است. حتی بدون ایجاد قرمزی قابل مشاهده نیز ممکن است آسیبهای سلولی رخ دهد .
-
پیری زودرس پوست (Photoaging): اشعه UVA به لایههای عمیقتر پوست نفوذ میکند و باعث از بین رفتن کلاژن و الاستین شده و منجر به چین و چروک و افتادگی پوست میشود .
-
سرطان پوست (Skin Cancer): شایعترین نوع سرطان در افراد با پوست روشن است و اشعه فرابنفش عامل اصلی آن محسوب میشود. خطر ابتلا به ملانوما، کشندهترین نوع سرطان پوست، بهطور مستقیم با سابقه آفتابسوختگیهای شدید و متناوب در دوران کودکی و نوجوانی مرتبط است .
توصیههای عملی برای محافظت در برابر اشعه فرابنفش
با توجه به هشدار هواشناسی و بالاترین سطح شاخص UV در تهران، رعایت نکات زیر برای حفظ سلامتی، بهویژه برای کودکان و سالمندان، کاملاً ضروری است :
۱. زمانبندی قرار گرفتن در معرض آفتاب: از حضور در فضای باز بین ساعات ۱۰ صبح تا ۴ بعد از ظهر که شدت اشعه در اوج خود است، خودداری کنید .
۲. استفاده از کرم ضدآفتاب: از کرم ضدآفتاب با طیف گسترده (Broad-Spectrum) و دارای SPF حداقل ۳۰ استفاده کنید. کرم را ۲۰ دقیقه قبل از خروج از منزل بمالید و هر دو ساعت یکبار، بهویژه پس از شنا یا تعریق، تجدید کنید . برای کودکان بهتر است از ضدآفتابهای فیزیکی (معدنی) حاوی اکسید روی یا تیتانیوم دیاکسید استفاده شود .
۳. محافظت از چشم: از عینک آفتابی استاندارد که هر دو نوع اشعه UVA و UVB را مسدود میکند، استفاده کنید. این موضوع برای کودکان که عدسی چشمشان شفافتر است، از اهمیت ویژهای برخوردار است .
۴. پوشش مناسب: استفاده از لباسهای آستینبلند، کلاه لبهدار و عینک آفتابی، بهترین و ارزانترین روش محافظت است .
۵. نوشیدن آب کافی: برای جلوگیری از گرمازدگی و کمآبی، مایعات فراوان بنوشید، بهویژه که کودکان و سالمندان ممکن است تشنگی خود را بهخوبی احساس نکنند .
جمعبندی کاربردی
شاخص «شدید» اشعه فرابنفش در تهران، یک هشدار جدی برای سلامت عمومی است. کودکان به دلیل شفافیت بیشتر عدسی چشم و پوست حساستر، و سالمندان به دلیل تجمع آسیبهای ناشی از سالها مواجهه با آفتاب، بیش از سایرین در معرض خطر آسیبهای جبرانناپذیر چشمی و پوستی قرار دارند. با رعایت نکات سادهای مانند پرهیز از حضور در فضای باز در ساعات اوج تابش، استفاده منظم از کرم ضدآفتاب مناسب، عینک آفتابی استاندارد و پوشش کافی، میتوان از بروز این خطرات پیشگیری کرد. بهیاد داشته باشید که محافظت از کودکان در برابر اشعه فرابنفش، نه تنها یک اقدام فوری، بلکه یک سرمایهگذاری برای سلامتی آنها در بزرگسالی است.
سوالات متداول
۱. شاخص فرابنفش (UV Index) ۱۱ در تهران به چه معناست؟
شاخص UV ۱۱ در بالاترین سطح (Extreme) قرار دارد و به این معنی است که در عرض کمتر از ۱۰ دقیقه، پوست و چشم یک فرد بدون محافظت دچار آسیب میشود. در چنین شرایطی، حداکثر محافظت ضروری است .
۲. چرا کودکان بیشتر در معرض خطر اشعه فرابنفش هستند؟
به دو دلیل اصلی: اول اینکه عدسی چشم کودکان شفافتر است و اشعه بیشتری به شبکیه میرسد . دوم اینکه آفتابسوختگی در دوران کودکی بهشدت خطر ابتلا به سرطان پوست را در آینده افزایش میدهد و بخش قابلتوجهی از مواجهه با اشعه UV در طول زندگی تا ۱۸ سالگی رخ میدهد .
۳. چه نوع کرم ضدآفتابی برای کودکان مناسب است؟
برای کودکان، استفاده از ضدآفتابهای فیزیکی (معدنی) که حاوی اکسید روی یا تیتانیوم دیاکسید هستند، توصیه میشود، زیرا این مواد جذب پوست نشده و واکنشهای آلرژیک کمتری ایجاد میکنند .
۴. آیا استفاده از عینک آفتابی برای کودکان ضروری است؟
بله، کاملاً ضروری است. زیرا عدسی چشم کودکان اشعه بیشتری را به شبکیه منتقل میکند و آنها را در معرض آسیبهای چشمی مانند آبمروارید و دژنراسیون ماکولا در آینده قرار میدهد .
۵. آیا در روزهای ابری نیز خطر اشعه فرابنفش وجود دارد؟
بله، اشعه فرابنفش میتواند از ابرها عبور کند. تا ۸۰ درصد از اشعه UV حتی در روزهای ابری نیز به زمین میرسد و میتواند باعث آسیب شود . بنابراین استفاده از کرم ضدآفتاب حتی در روزهای ابری نیز ضروری است.
