علی منتظری، رئیس جهاد دانشگاهی در گفتوگویی تفصیلی، به تشریح چگونگی شکلگیری این نهاد، نقش آن در دوران دفاع مقدس و آخرین دستاوردهای علمی کشور در حوزههای درمان سرطان، واکسنهای بومی و هوش مصنوعی پرداخت.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ در سال ۱۳۵۹ جهاد دانشگاهی با اهداف و آرمانهای مشخصی تشکیل شد. در این گفتوگوی تفصیلی با علی منتظری، رئیس جهاد دانشگاهی، به بررسی علل و زمینههای تاریخی تأسیس این نهاد، عملکرد آن در دوران دفاع مقدس، دستاوردهای پژوهشی و فرهنگی، و نیز چالشهای امروز دانشگاهها و حوزه فناوری کشور پرداختهایم.
علی منتظری در پاسخ به این پرسش که هدف از تاسیس جهاد دانشگاهی چه بود و آیا الان به آن هدف رسیده است، گفت:« در زمان پس از پیروزی اتقلاب اسلامی، به دلیل فعالیت پرشور و بعضاً انحرافی برخی گروههای سیاسی در محیطهای آکادمیک، دانشگاهها از مسیر اصلی خود خارج شده و به صحنه منازعات سیاسی و درگیریهای فیزیکی تبدیل شده بودند. همزمان با بروز التهابات مرزی و ترور شخصیتهای برجستهای همچون شهید مطهری، سپهبد قرنی و شهید مفتح، امام خمینی (ره) در فروردین ۱۳۵۹ بر لزوم تحول اساسی در دانشگاهها تاکید کردند. هدف اصلی از این تحول، تحقق «دانشگاه اسلامی» به معنای دانشگاهی مستقل، متکی بر توان و فکر ایرانی و در خدمت مردم بود.»
رئیس جهاد دانشگاهی خاطرنشان کرد:«در پی این فراخوان، دانشجویان مسلمان در دوم اردیبهشت ۱۳۵۹ حرکت «نهضت انقلاب فرهنگی» را آغاز کردند تا مانع از سوءاستفاده گروهها از محیط دانشگاه شوند. به دنبال آن، شورای انقلاب زمانبندی برگزاری امتحانات را تعیین کرد و در ۲۳ خرداد ۱۳۵۹، امام خمینی (ره) طی حکمی هفت تن از شخصیتهای برجسته علمی و فرهنگی از جمله دکتر حسن حبیبی، دکتر عبدالکریم سروش، دکتر علی شریعتمداری، شمس آلاحمد، شهید باهنر و جلالالدین فارسی را به عنوان اعضای «ستاد انقلاب فرهنگی» منصوب کردند.»
منتظری ادامه داد:« ستاد انقلاب فرهنگی با تشکیل کمیتههای تخصصی در پنج شاخه اصلی علوم، برنامهریزی برای آینده آموزش عالی را آغاز کرد. برای پیشبرد امور اجرایی و استفاده از ظرفیت جوانان فعال در انقلاب فرهنگی، در ۱۶ مرداد ۱۳۵۹ «جهاد دانشگاهی» به عنوان بازوی اجرایی این ستاد رسماً تأسیس شد.»
وی با اشاره به همزمانی این تحولات با آغاز جنگ تحمیلی در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ تصریح کرد:«با شروع هجوم همهجانبه دشمن، اولویت جهاد دانشگاهی به پشتیبانی از دفاع مقدس تغییر یافت. اعضای این نهاد با استفاده از توان علمی، آزمایشگاهی و لجستیکی دانشگاهها به یاری جبههها شتافتند؛ به طوری که در نمونهای بارز، تمامی امکانات و مدیریت دانشگاه شهید چمران اهواز در اختیار پشتیبانی از جنگ قرار گرفت.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا جهاد دانشگاهی در حوزه تامین تجهیزات و امکانات در زمان جنگ تحمیلی کمک ملموسی داشته است، گفت:«در دوران دفاع مقدس، مدیریت و اداره کامل برخی از مراکز آموزشی مانند دانشگاه شهید چمران اهواز به جهاد سپرده شد که این اقدام در واقع نمونهای بارز از «مدیریت بحران» توسط نیروهای جوان و دانشجویی بود.»
وی در ادامه با بازخوانی روند تدریجی بازگشایی دانشگاهها از مهرماه سال ۱۳۶۱ افزود:« به رغم نظر اولیه امام خمینی (ره) مبنی بر بسته ماندن دانشگاهها تا تدوین برنامهای کامل و جامع، ایشان با نظر خیرخواهان جبهه انقلاب موافقت فرمودند و دانشگاهها مرحلهبهمرحله با اولویت دانشجویانی که کمترین واحد مانده را داشتند بازگشایی شد تا در نهایت با برگزاری کنکور، ورودیهای جدید پذیرفته شدند. آمادهسازی فضا و تدوین متون جدید درسی نظیر معارف اسلامی و تاریخ انقلاب اسلامی بر عهده جهاد دانشگاهی قرار گرفت. این نهاد در شرایطی که کشور درگیر جنگ و تحریمهای شدید حتی در حوزه سختافزاری بود، چاپ و تأمین کتابهای درسی برای تمامی دانشجویان کشور را بر عهده گرفت.»
وی همچنین با تمجید از عملکرد ستاد انقلاب فرهنگی در تأسیس «مرکز نشر دانشگاهی» گفت:« مرکز نشر دانشگاهی با بهرهگیری از ظرفیت اساتید برجسته در زمان تعطیلی دانشگاهها، به ترجمه، ویراستاری و نشر آثار ممتاز و تراز اول علمی جهان با کیفیتی بالا و قیمتی مناسب پرداخت.»
منتظری در ادامه با تأکید بر پیشگامی جهاد دانشگاهی در فعالیتهای فرهنگی و فوقبرنامه اشاره کرد:« با بازگشایی دانشگاهها، جهاد مسئولیت برنامهریزیهای فرهنگی را عهدهدار شد و برنامههای جذابی متناسب با سلایق مختلف دانشجویان به اجرا درآورد. از جمله این اقدامات میتوان به پایهگذاری نخستین «جشنواره تئاتر دانشجویان»، «کنگره شعر و ادب» و برگزاری رویدادها و مسابقات ورزشی کشوری مانند مسابقات شطرنج دانشجویان اشاره کرد که البته برخی از آنها با وجود حمایتهای قانونی، با مقاومتها و موانعی نیز روبرو میشد.»
او در ادامه و در پاسخ به این پرسش که علت ممانعتها و حواشی ایجادشده برای برخی برنامهها، بهویژه در حوزه ورزش مانند شطرنج چه بود، گفت:«همانطور که میدانید، تا پیش از فتوای تاریخی حضرت امام (ره)، شطرنج از نظر فقهی جزو بازیهای غیرمجاز تلقی میشد. پس از فتوای ایشان که در کنار موضوع موسیقی، حلیت آن را در چارچوبی مشخص اعلام فرمودند، تحول بزرگی ایجاد شد؛ هرچند این موضوع در ابتدا برای برخی افراد قابل پذیرش نبود. ما مسئله را به ستاد انقلاب فرهنگی منعکس کردیم و مصوبهای اخذ شد مبنی بر اینکه جهاد دانشگاهی مجاز است بر اساس فتوای امام (ره)، مسابقات شطرنج را برگزار کند. هدف ما این بود که برای تمام سلایق مختلف برنامهریزی داشته باشیم. در همین راستا، یکی از موفقترین اقدامات ما که برای نخستین بار طنین قرآن را به صورت گسترده در فضای آکادمیک پیچاند، پایهگذاری «مسابقه سراسری قرآن دانشجویان کشور» بود که با استقبال بینظیر جامعه دانشگاهی روبرو شد.»
منتظری در ادامه و در پاسخ به این پرسش که با توجه به آن تجربه تاریخی، وضعیت و نحوه تعامل با نسل فعلی دانشجویان را چگونه ارزیابی میکنید، گفت:«وضعیت امروز نیز دقیقاً همانگونه است؛ مشروط بر اینکه راه، زبان و مسیر درست ارتباطی را انتخاب کنیم. اگر در کار فرهنگی به علایق مخاطب و مختصات بستر موجود توجه نشود، افت استقبال طبیعی خواهد بود. به تعبیر شهید بهشتی (ره)، کار فرهنگی بیش و پیش از هر چیز نیازمند «عقلانیت» و «تدبیر» است. رفتارهای هیجانی ممکن است در مقاطعی جذاب باشند، اما پایدار نیستند. اگر بر مداری عقلانی حرکت کنیم، همین نسل جوانِ امروز نیز بیشترین اقبال را به برنامههای اصیل، از جمله رویدادهای قرآنی نشان خواهند داد.»
او در ادامه افزود:« متأسفانه گاهی محاسبات ما درباره نسل جدید اشتباه است و شناخت درستی از آنها نداریم. در بسیاری از مواقع، تدین، میهندوستی، سطح دانش و توانایی جوانان امروز حتی از ما جوانانِ آن روزگار بیشتر است. اما مزیت برتر نسل ما در آن دوران، حضور و همراهی بزرگانی بود که خود نماد عقلانیت و تدبیر بودند و نحوه تعامل اصولی با نسل جوان را به خوبی میدانستند.»
منتظری در ادامه گفت:« امروز باید از خود بپرسیم: آیا به یک دانشجوی سال اول یا دوم اعتماد میکنیم تا نهادی را متناسب با نیازهای خود شکل دهد؟ واقعیت این است که یا چنین اجازهای داده نمیشود یا اصلاً زمینههای تفکر در مورد آن فراهم نیست. در حالی که اگر بستر لازم، که جهاد دانشگاهی نمونه بارز آن است، ایجاد شود، پاسخ را به صورت عملی و ملموس خواهیم دید، نه در قالب شعار.»
او در ادامه گفت:« چنانکه زمانی از رهبر شهید انقلاب در جلسات دانشجویی پرسیدند علت مخالفت با مذاکره چیست، ایشان فرمودند مخالفت ما نه با اصل گفتوگو، بلکه به دلیل عدم اعتمادپذیری طرف مقابل بر اساس «تجربه» است. اکنون نیز اگر از من بپرسند چرا ادعا میکنید جوانان از برنامههای اصیل استقبال میکنند، پاسخ من اتکا به «تجربه» است؛ تجربه ثابت کرده که حرکت بر ریل عقلانیت و تدبیر، دستیابی به دستاوردهای بزرگ را ممکن میسازد.»
منتظری در ادامه گفت:«به هر حال، جهاد دانشگاهی بخش جدیدی تحت عنوان فعالیتهای فرهنگی گشود و تا سالها یکهتاز فعالیتهای فرهنگی در دانشگاهها بود، تا زمانی که نهادهای رسمی و تشکلهای دانشجویی وارد این عرصه شدند. ما شکلهای جدیدی از کار فرهنگی را پایهگذاری کردیم؛ مانند طراحی و برگزاری «کتاب سال دانشجویی» و «پایاننامه سال دانشجویی».»
وی در ادامه و در پاسخ به این پرسش که چرا در سایر فناوریهای نوظهور و نوین مانند «هوش مصنوعی» شاهد خلق پژوهشگاهها یا مراکزی مشابه رویان نبودهایم، گفت:«پژوهشگاه رویان واقعاً یکی از افتخارات جهاد دانشگاهی است. افتخار میکنیم که این کار بزرگ ابتدا از یک خدمات ساده درمان زوجهای نابارور شروع شد تا بیماران مجبور به سفر به خارج از کشور و تحمل هزینههای سنگین نشوند. در دیماه ۱۳۷۶، من به همراه رؤسای واحدهای جهاد به حضور رهبر معظم انقلاب شرفیاب شدیم. ایشان تعابیری در توصیف جهاد فرمودند که احساس کردم با کارهای معمولی ما فاصله دارد. تصمیم گرفتیم پاسخی شایسته به این نگاه بلند بدهیم. لذا با همکاری دوستان، بخش پژوهش رویان در قالب «پژوهشکده علوم سلولی جهاد دانشگاهی» (پژوهشکده رویان) شکل گرفت. این پژوهشکده رشد کرد، تبدیل به دو و سپس سه پژوهشکده شد و در نهایت به پژوهشگاه ارتقا یافت. در سال ۱۳۸۲ برای اولین بار دستاورد «تولید، تکثیر و انجماد سلولهای بنیادی جنینی» را به محضر رهبر معظم انقلاب گزارش کردیم و ایشان ما را مورد لطف قرار دادند و تعبیر درخشانی فرمودند با این مضمون که: «رویانتان رویان باد» و واقعاً هم اینگونه شد.»
منتظری در ادامه افزود:« اما در کنار رویان، پژوهشگاه دیگری داریم که کمتر از آن نام برده میشود اما دستاوردهایش کمتر از رویان نیست: «پژوهشگاه ابنسینا». این پژوهشگاه دقیقاً در مرزهای دانش حرکت میکند. به عنوان نمونه، مدتی پیش بیماری تب برفکی وارد کشور شد و گاوها و گاوداریها (بهویژه در استان تهران) را دچار ضایعه بزرگی کرد و سپس مرغداریها را درگیر ساخت. مسئولان واکسن وارد کردند، اما واکسنهای وارداتی جواب نمیداد. محققان ما فرضیهشان این بود که ویروسها دچار جهش ژنتیکی بومی شدهاند و واکسن خارجی روی ویروس جهشیافته محلی اثر ندارد. محققان ما با وسایل شخصی به مراکز مراجعه، نمونهبرداری و مطالعه کردند و موفق شدند واکسن بومی و ملی را بسازند.»
او در ادامه افزود:«مجموعه موفق دیگر، «پژوهشگاه ملی سرطان» است. تمرکز اولیه آن بر سرطان پستان در بانوان قرار داشت. در زمان شروع کار ما، اکثر مراجعات بیماران در «استیج ۴» (مرحله پیشرفته بیماری) بود که میزان بقای ۱۰ تا ۲۰ درصدی داشت و ۷۰ درصد مراجعات را شامل میشد. امروز با دانش بومی، خدمات ارائهشده و فرهنگسازی انجامشده، اکثر بیماران مراجعهکننده در «استیج ۱ و ۲» هستند که میزان بقای ۷۰، ۸۰ تا ۹۰ درصدی دارند. همچنین محققان جوان ما در این پژوهشگاه در مرحله درمان برخی سرطانها با استفاده از ویروسها (ویروسدرمانی) که از شاخههای جدید و مرزهای دانش در جهان است، مشغول به کار هستند.»
منتظری در ادامه افزود:«در یک سال و نیم اخیر به حوزههای هوش مصنوعی، فناوریهای کوانتوم، علوم شناختی و زیست مصنوعی ورود کردهایم. جمع زیادی از محققان جوان کشور اعلام آمادگی کردهاند و ما آنها را سازماندهی کردهایم. هستههای اصلی تشکیل شده و برای هر مرکز، شورای راهبری از چهرههای علمی برجسته دانشگاههای مختلف و اعضای هیئت علمی جهاد قرار دادهایم. امیدواریم با کمک نهادهای ذیربط مانند معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، وزارت علوم، شورای عالی عطف، وزارت بهداشت و سایر مراکز علمی، در سالهای آینده اخبار خوب و دستاوردهای درخشانی در این زمینهها به ملت شریف ایران ارائه دهیم.»
۲۲۷۲۲۷
