شیخی چمان معتقد است جذابیت این داروها برای افرادی که سالها با اضافه وزن یا چاقی مواجه بودهاند قابل درک است، اما همین موضوع یک پرسش مهم برای نظام سلامت ایجاد میکند: این داروها قرار است چه جایگاهی در سیاست مقابله با چاقی داشته باشند؟
به گفته او، داروهای جدیدی که بخشی از آنها در ابتدا بیشتر با درمان دیابت شناخته میشدند، اکنون در درمان چاقی نیز مورد توجه قرار گرفتهاند و نام داروهای مبتنی بر GLP-۱ بیش از گذشته در فضای عمومی و شبکههای اجتماعی شنیده میشود.
شیخی چمان معتقد است جذابیت این داروها برای افرادی که سالها با اضافه وزن یا چاقی مواجه بودهاند قابل درک است، اما همین موضوع یک پرسش مهم برای نظام سلامت ایجاد میکند: این داروها قرار است چه جایگاهی در سیاست مقابله با چاقی داشته باشند؟
داروهای مبتنی بر GLP-۱ در سالهای اخیر افق تازهای در درمان چاقی ایجاد کردهاند. سازمان جهانی بهداشت نیز در نخستین راهنمای خود درباره استفاده از درمانهای GLP-۱ برای چاقی در بزرگسالان، استفاده از این داروها را با یک توصیه مشروط مطرح کرده است.
سازمان جهانی بهداشت در راهنمای منتشرشده خود اعلام کرده است که این درمانها میتوانند برای بزرگسالان مبتلا به چاقی مورد استفاده قرار گیرند، اما این توصیه به دلیل عواملی مانند محدود بودن برخی شواهد درباره اثربخشی و ایمنی بلندمدت، هزینه درمان، آمادگی نظامهای سلامت و پیامدهای احتمالی برای عدالت در دسترسی، مشروط است.
به این ترتیب، بحث درباره آمپولهای لاغری صرفا به این پرسش محدود نمیشود که آیا این داروها موثر هستند یا خیر. پرسش مهمتر این است که چه کسی، در چه شرایطی، با چه اولویتی و تحت چه نظارتی باید به این درمان دسترسی داشته باشد.
محمدرضا شیخی چمان در ادامه یادداشت خود تاکید میکند که اگر چاقی فقط به یک مسئله فردی و موضوعی برای کاهش وزن تبدیل شود، بخش مهمی از واقعیت نادیده گرفته خواهد شد.
الگوی تغذیه، میزان فعالیت بدنی، محیط زندگی و شرایط اجتماعی و اقتصادی از جمله عواملی هستند که میتوانند در شکلگیری و تداوم چاقی نقش داشته باشند.
بنابراین، حتی اگر یک دارو برای فرد واجد شرایط بتواند یک درمان موثر باشد، نمیتوان انتظار داشت که این دارو به تنهایی جایگزین سیاستهای پیشگیری و مدیریت چاقی در سطح جمعیت شود.
سازمان جهانی بهداشت نیز تاکید کرده است که دارو به تنهایی مسئله چاقی را حل نمیکند و درمان باید در چارچوب مراقبت جامع، از جمله تغذیه سالم، فعالیت بدنی و حمایت متخصصان سلامت دنبال شود.
اندیشه//معاصر نوشت: در ایران نیز وزارت بهداشت پیشتر درباره افزایش مصرف داروهای تزریقی کاهش وزن هشدار داده و اعلام کرده بود که این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و مصرف خودسرانه آنها میتواند خطرات جدی برای سلامت داشته باشد.
از نگاه اقتصاد سلامت، تغییر پرسش میتواند مسیر تصمیمگیری را نیز تغییر دهد.
به جای اینکه فقط پرسیده شود «آیا آمپولهای لاغری موثرند؟»، میتوان پرسید: آمپولهای لاغری برای چه کسانی، با چه اولویتی و در چه چارچوبی باید مورد استفاده قرار گیرند؟
این تغییر نگاه، موضوع را از یک داروی جدید فراتر میبرد و آن را به مسئلهای در حوزه حکمرانی سلامت تبدیل میکند.
هیچ نظام سلامت با منابع نامحدود مواجه نیست. بنابراین هر فناوری جدید، حتی اگر اثربخشی قابل توجهی داشته باشد، باید در کنار سایر نیازهای سلامت بررسی شود تا جایگاه و نحوه استفاده از آن مشخص شود.
یکی از مسائل مهم مطرحشده در این زمینه، عدالت در دسترسی است.
اگر یک درمان جدید برای گروهی از بیماران موثر باشد اما دسترسی به آن بیشتر از نیاز سلامت، به توانایی مالی افراد وابسته باشد، این احتمال وجود دارد که شکافهای موجود در حوزه سلامت افزایش پیدا کند.
سازمان جهانی بهداشت نیز در راهنمای خود بر اهمیت دسترسی عادلانه به درمانهای GLP-۱ تاکید کرده و هشدار داده است که بدون سیاستگذاری مناسب، دسترسی به این داروها میتواند نابرابریهای موجود در سلامت را تشدید کند.
از این منظر، سوال فقط این نیست که چه کسی توان پرداخت هزینه دارو را دارد. پرسش اساسیتر این است که چه کسی بر اساس نیاز سلامت و منفعت مورد انتظار از درمان باید در اولویت دسترسی قرار گیرد؟
اهمیت این موضوع به حدی است که سازمان جهانی بهداشت در اول ژوئن ۲۰۲۶ برای تشکیل یک گروه کارشناسی با هدف تدوین راهنمای اجرایی استفاده از درمانهای GLP-۱ در مراقبت از چاقی فراخوان داد.
بر اساس اعلام رسمی WHO، این گروه قرار است به تدوین چارچوبی برای تخصیص درمانهای GLP-۱ بر اساس منفعت مورد انتظار سلامت کمک کند. در این چارچوب موضوعاتی مانند سطح خطر، منفعت مورد انتظار، امکانپذیری، عدالت، استطاعت مالی و آمادگی نظام سلامت مورد توجه قرار میگیرد.
سازمان جهانی بهداشت همچنین اعلام کرده است که این فرایند شامل بررسی موضوعاتی مانند هزینه، استطاعت مالی، امکان اجرا و عدالت خواهد بود و هدف آن کمک به کشورها برای تصمیمگیری درباره نحوه تخصیص و اجرای این درمانها در نظامهای سلامت مختلف است.
در یادداشت شیخی چمان، تصمیمگیری درباره داروهای جدید یک فرایند چندلایه توصیف شده است.
سیاستگذار سلامت باید درباره جهت کلی و اولویتهای نظام سلامت تصمیم بگیرد. مدیران حوزه بهداشت و درمان باید امکان اجرای این تصمیم را در نظام ارائه خدمات بررسی کنند و اقتصاددانان سلامت نیز پیامدهای هزینهای، منافع مورد انتظار، هزینه فرصت و نحوه تخصیص منابع را تحلیل کنند.
در چنین شرایطی، هیچیک از این نگاهها به تنهایی کافی نیست.
حکمرانی موثر زمانی شکل میگیرد که سیاستگذاری، امکان اجرا و تحلیل اقتصادی در کنار یکدیگر قرار بگیرند و تصویری جامع از پیامدهای یک تصمیم ارائه دهند.
یکی از مفاهیم مهم در اقتصاد سلامت، «هزینه فرصت» است.
هر میزان منابعی که برای یک درمان اختصاص پیدا میکند، منابعی است که نمیتوان آن را همزمان برای نیاز دیگری در نظام سلامت به کار گرفت.
به همین دلیل، پرسش سیاستگذار فقط این نیست که «آیا این دارو ارزشمند است؟» بلکه باید پرسید این دارو در مقایسه با سایر گزینههای موجود، در کجا میتواند بیشترین منفعت سلامت را ایجاد کند.
این نگاه باعث میشود تصمیمگیری درباره داروهای جدید از جذابیت فناوری فاصله بگیرد و به سمت اولویتبندی، تخصیص منابع و ارزیابی پیامدهای واقعی حرکت کند.
اندیشه//معاصر نوشت: در چنین رویکردی، هزینه دارو تنها رقم درجشده در فهرست مخارج نظام سلامت نیست؛ بلکه باید هزینههای جانبی، نیاز به پایش و پیگیری درمان، ظرفیت نظام سلامت و پیامدهای بلندمدت آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
یکی از نگرانیهای مطرحشده این است که تمرکز رسانهای و عمومی بر آمپولهای لاغری باعث شود سیاستهای پیشگیرانه کمتر مورد توجه قرار گیرند.
اگر مقابله با چاقی فقط در قالب یک محصول درمانی دیده شود، ممکن است اقداماتی مانند اصلاح محیط غذایی، کاهش مصرف مواد غذایی و نوشیدنیهای ناسالم، تنظیم تبلیغات و بازاریابی محصولات غذایی و توسعه فضاهای مناسب برای فعالیت بدنی، کمتر در مرکز توجه قرار بگیرند.
در حالی که مقابله با چاقی فقط درمان فرد مبتلا نیست؛ بلکه ایجاد محیطی است که انتخاب سالم را برای مردم آسانتر کند.
سازمان جهانی بهداشت نیز در راهنمای خود مقابله با چاقی را نیازمند رویکردی جامع میداند که علاوه بر درمان فردی، ایجاد محیطهای سالمتر و اقدامات جمعیتی را نیز دربرگیرد.
البته تاکید بر پیشگیری به این معنا نیست که داروهای جدید اهمیت ندارند.
برای فردی که بر اساس شرایط پزشکی به درمان دارویی نیاز دارد، دارو میتواند بخشی مهم از مسیر درمان باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز درمانهای GLP-۱ را در چارچوب مراقبت جامع از چاقی مطرح کرده است، نه به عنوان جایگزینی برای سایر مداخلات.
بنابراین، قرار دادن «دارو» در برابر «سبک زندگی» یک دوگانه سادهسازیشده است.
مسئله اصلی، ایجاد یک مسیر منسجم است؛ مسیری که در آن پیشگیری، شناسایی و مدیریت چاقی، مداخلات رفتاری، درمان دارویی برای افراد واجد شرایط و پیگیری بلندمدت، جایگاه مشخص خود را داشته باشند.
همزمان با افزایش توجه عمومی به داروهای کاهش وزن، موضوع مصرف خودسرانه این داروها نیز اهمیت پیدا کرده است.
سازمان جهانی بهداشت در ژوئیه ۲۰۲۶ نسبت به افزایش استفاده از داروهای GLP-۱ خارج از موارد تاییدشده و بدون نظارت پزشکی هشدار داد. این سازمان اعلام کرد که خرید این داروها از منابع نامعتبر و استفاده بدون نظارت میتواند خطراتی مانند مصرف محصولات بیکیفیت یا جعلی و نبود پایش مناسب عوارض را به همراه داشته باشد.
وزارت بهداشت ایران نیز پیشتر با اشاره به افزایش استفاده از داروهای تزریقی کاهش وزن، بر ضرورت مصرف آنها تحت نظر پزشک و متخصصان مربوط تاکید کرده بود.
بنابراین، محبوبیت یک دارو در شبکههای اجتماعی به تنهایی نمیتواند معیار مناسبی برای استفاده از آن باشد.
پیش از تصمیمگیری درباره ورود گستردهتر یا تامین مالی یک درمان جدید، چند پرسش اساسی باید پاسخ داده شود:
پاسخ به این پرسشها میتواند تصمیمگیری درباره داروهای جدید را از یک بحث صرفا رسانهای به یک تصمیم مبتنی بر شواهد در نظام سلامت تبدیل کند.
آمپولهای لاغری و درمانهای GLP-۱ را نه میتوان معجزهای برای حل مسئله چاقی دانست و نه میتوان اهمیت درمانی آنها را نادیده گرفت.
آنچه اهمیت دارد، تعیین جایگاه این داروها در یک نظام منسجم برای پیشگیری و مدیریت چاقی است؛ نظامی که هم اثربخشی درمان را ببیند، هم هزینه و آمادگی نظام سلامت را بررسی کند و هم مسئله عدالت در دسترسی را در نظر بگیرد.
محمدرضا شیخی چمان، استادیار اقتصاد سلامت، نیز در یادداشت خود بر همین نکته تاکید دارد که دارو میتواند برای افراد واجد شرایط بخشی از راهحل باشد، اما نباید جای سیاست مقابله با چاقی را بگیرد.
از این منظر، مسئله اصلی نظام سلامت فقط داشتن داروهای جدید نیست؛ بلکه تعیین این موضوع است که این فناوری برای چه کسانی، با چه اولویتی، با چه منابعی و در چه چارچوبی مورد استفاده قرار گیرد.
در نهایت، همانطور که سازمان جهانی بهداشت نیز تاکید کرده، مقابله با چاقی نیازمند ترکیبی از پیشگیری، محیط سالم، مداخلات رفتاری، درمان مناسب و دسترسی عادلانه به خدمات است.
منبع: یادداشت محمدرضا شیخی چمان، استادیار اقتصاد سلامت؛ با تطبیق و تکمیل برخی نکات بر اساس اسناد سازمان جهانی بهداشت.
