یک دیپلمات پیشین ایران با اشاره به نشست چهارجانبه ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در تهران گفت تعاملات منطقه‌ای می‌تواند به کاهش تنش‌ها و شکل‌گیری ساختار جدید امنیتی کمک کند؛ هرچند تحقق این هدف به تداوم همکاری‌ها و دستیابی به نتایج ...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ نخستین نشست چهار جانبه ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، به میزبانی تهران برگزار شد. این نشست به ابتکار پاکستان و با موافقت ایران، با محوریت بررسی امنیت و ثبات منطقه‌ای و پیامدهای جنگ اخیر برگزار شد و موضوعاتی از جمله آثار حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تحولات فلسطین و لبنان و ضرورت همکاری کشورهای منطقه در دستور کار آن قرار داشت.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، میزبانی این نشست را بر عهده داشت و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در آن حضور یافتند. خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه، دیگر شرکت‌کنندگان اصلی این نشست بودند.
در پایان نشست، چهار کشور بر ادامه گفت‌وگوها برای تقویت همکاری‌های دوجانبه و چهارجانبه، به‌ویژه در زمینه صلح و امنیت منطقه، توافق کردند. دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز پس از این نشست اعلام کرد که شرکت‌کنندگان بر ضرورت شکل‌گیری امنیت درون‌زای منطقه با مشارکت کشورهای منطقه و بدون مداخله خارجی توافق نظر داشته‌اند. او همچنین حضور مقام‌های ارشد نظامی و اطلاعاتی کشورهای منطقه در تهران را نشانه‌ای از بی‌اثر بودن تهدیدهای آمریکا دانست و ابراز امیدواری کرد که این نشست آغاز تحولی عملی در مسیر تقویت وحدت منطقه‌ای باشد.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا نشست تهران می‌تواند به شکل‌گیری ترتیبات امنیتی تازه در منطقه منجر شود، چه تأثیری بر روابط ایران با کشورهای منطقه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای خواهد داشت و تا چه اندازه می‌تواند به کاهش تنش‌ها و خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» کمک کند؟
«جلال ساداتیان»، دیپلمات پیشین ایران در انگلستان، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اهمیت برگزاری این نشست در تهران اظهار کرد: طرفین می‌خواهند از فضاهای مشترکی که در اختیار دارند برای مدیریت بحران‌ها و کاهش تنش‌ها استفاده کنند و ورود به چنین فضاهایی اقدامی منطقی است. حضور مقام‌های ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در این نشست نیز نشان می‌دهد که موضوع تعاملات منطقه‌ای در سطح مقام‌های مهم و تأثیرگذار دنبال می‌شود.
وی با اشاره به اینکه بحث برگزاری چنین نشست‌هایی از دوره دولت‌های سید محمد خاتمی و حسن روحانی مطرح بوده است، گفت: اکنون این تعاملات در سطح بالاتری از مباحث امنیتی دنبال می‌شود. ایران نیز به دنبال آن است که ساختار جدیدی در منطقه شکل بگیرد و فضای ایران‌هراسی از میان برود. پس از آنکه مساله روابط عربستان تا حدی آرام‌تر شد، این فرصت وجود دارد که با گفت‌وگو و تعامل، مسائل موجود را حل‌وفصل کنیم و به نتایج مشخصی برسیم.
ساداتیان در پاسخ به این پرسش که با توجه به شکل‌گیری برخی ترتیبات منطقه‌ای، از جمله پیمان مکه، و نزدیکی ساختار امنیتی عربستان به آمریکا، تا چه اندازه می‌توان به ایجاد نظمی جدید در منطقه امیدوار بود؟ گفت: ایران با چنین هدفی وارد این تعاملات شده است و می‌خواهد از ظرفیت‌های موجود برای پیشبرد ساختاری جدید استفاده کند. البته موفقیت این مسیر به میزان و نوع تعامل و همکاری طرف‌ها بستگی دارد و نمی‌توان انتظار داشت که چنین تغییراتی یک‌شبه اتفاق بیفتد، اما نفس برگزاری این نشست و حضور مقام‌های کشورهای مهم منطقه نشان می‌دهد که اراده‌ای برای حرکت به سمت ساختار جدید وجود دارد. باید دید این تعاملات تا چه اندازه ادامه پیدا می‌کند و به چه نتایج عملی منجر می‌شود.
این دیپلمات پیشین در پاسخ به این پرسش که آیا چنین نشست‌هایی می‌تواند بر پرونده روابط ایران و آمریکا نیز اثر بگذارد و به خروج منطقه از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» کمک کند؟ اظهار کرد: این تعاملات می‌تواند مؤثر باشد، اما چگونگی مانور کشورهای منطقه و نحوه پیشبرد این روند اهمیت زیادی دارد و باید با ظرافت و دقت عمل کرد. اگر نیروهای مؤثر در تهران و مقام‌های تأثیرگذار منطقه بتوانند از ظرفیت‌های موجود استفاده کنند، کشورها می‌توانند در جهت ایجاد منطقه‌ای امن‌تر گام بردارند. به نظر من، هرچه ایران بتواند در تعامل با عربستان سعودی و دیگر کشورهای منطقه، مسائل را پیش ببرد، امکان حرکت به سمت ایجاد فضای امن‌تر بیشتر می‌شود.
وی با اشاره به اینکه کشورهای منطقه در ارزیابی رفتار آمریکا نیز به ملاحظات تازه‌ای رسیده‌اند، افزود: کشورهای منطقه به این نتیجه رسیده‌اند که رفتارها و اقدامات آمریکا حتی نتوانسته است منافع خود این کشور را به‌طور کامل تأمین کند. در جریان جنگ رمضان، آمریکا با آسیب دیدن پایگاه‌های خود در منطقه نیز مواجه شد و این مساله نشان داد که حضور و ترتیبات امنیتی مورد اتکای واشنگتن لزوماً نمی‌تواند امنیت را تضمین کند. وقتی آمریکا حتی نتوانسته است از منافع و تأسیسات خود به‌طور کامل محافظت کند، چگونه می‌تواند مدعی تضمین امنیت کشورهای منطقه باشد؟ در واقع، کشورهای منطقه نباید هزینه سیاست‌ها و مداخلات آمریکا را بپردازند؛ چه برسد به اینکه امنیت‌شان نیز از این طریق تضمین شود.
ساداتیان ادامه داد: ناکامی‌های آمریکا می‌تواند زمینه‌ای برای موفقیت تعاملات منطقه‌ای فراهم کند. اگر کشورهای منطقه بتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و مسائل‌شان را از مسیر تعامل پیش ببرند، امکان هم‌راستایی بیشتر میان آنها ایجاد می‌شود.
این دیپلمات پیشین در پاسخ به این پرسش که برخی تحلیل‌ها نشست تهران را نه تلاشی برای شکل‌دهی به نظم امنیتی جدید، بلکه نوعی توافق پنهانی میان ایران و کشورهای منطقه برای محدود کردن واکنش‌های تهران در صورت وقوع جنگی دیگر یا هشداری به ایران برای پرهیز از تشدید درگیری می‌دانند، گفت: نمی‌توان صرفاً بر اساس چنین برداشت‌هایی نتیجه گرفت که توافقی پنهانی میان طرف‌ها شکل گرفته است. ایران پس از وقایع اخیر می‌تواند از تعامل با کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی، بهره‌مند شود. این تعاملات مسیرهای بیشتری را برای پیشبرد مسائل باز می‌کند و امکان می‌دهد کشورها به‌جای اقدام یک‌جانبه، درباره موضوعات مشترک گفت‌وگو کنند و به تفاهم برسند.
ساداتیان با اشاره به تحلیل‌هایی که این نشست را اقدامی برای محدود کردن ایران می‌دانند، اظهار کرد: به نظر من این تحلیل‌ها ناشی از یک نگاه یک‌طرفه و متوهمانه است.
وی ادامه داد: نمی‌توان از ابتدا فرض را بر این گذاشت که چنین تعاملاتی با هدف محدود کردن ایران یا بر اساس توافقی محرمانه انجام شده است. کشورها منافع و ملاحظات خود را دارند و در عین حال، به این نتیجه رسیده‌اند که برای مدیریت مسائل منطقه‌ای باید با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. هرچه این تعاملات بیشتر شود، امکان گفت‌وگو و یافتن راه‌حل‌های مشترک نیز افزایش پیدا می‌کند. از طرفی اصلا این ایده که آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران آزادی عمل داشته باشند و کشورهای منطقه به دنبال محدود کردن ایران باشند منطقی نیست، هرچیزی شرایطی دارد و نمی‌توان چنین انتظار یک طرفه‌ای از ایران داشت. از طرفی تصمیم هر چهار کشور برای برگزاری مجدد این نشست در آینده، نشان‌دهنده خواست این کشورها برای تعامل با ایران و درک آنها از این مساله است که بدون همکاری با ایران بسیاری از مسائل منطقه باقی‌خواهد ماند و توافقاتی همچون پیمان مکه ناکارآمد خواهند بود و هرچیزی از طریق اقدام نظامی حل نمی‌شود.
دیپلمات پیشین ایران در انگلیس همچنین با اشاره به تحولات یمن تصریح کرد: یکی از تحولات جاری، جنگ بین یمن و عربستان است، یمن درخواست‌های آشکاری همچون توقف حملات عربستان به این کشور و برداشته شدن محاصره را مطرح کرده است. توقف جنگ یمن می‌تواند به ثبات بیشتر در منطقه دامن بزند.
نشست تهران؛ نشان دهنده موقعیت راهبردی ایران در منطقه است
ساداتیان در پاسخ به این پرسش که نشست تهران چه تأثیری بر جایگاه منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایران دارد و چه پیامی برای بازیگرانی مانند چین و کشورهای اروپایی، به‌ویژه در شرایطی که دونالد ترامپ و اسکات بسنت از کاهش نقش منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایران در صورت وقوع جنگ سخن گفته‌اند، اظهار کرد: موضوع نقش‌آفرینی قدرت‌های فرامنطقه‌ای در تحولات منطقه نیازمند بررسی دقیق است. قدرت‌های خارجی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در منطقه مداخله می‌کنند و تلاش دارند بر ترتیبات امنیتی و حتی امور داخلی کشورهای منطقه تأثیر بگذارند. از این منظر، نشست‌هایی مانند نشست تهران می‌تواند این پیام را منتقل کند که کشورهای منطقه می‌خواهند مسائل خود را با اتکا به گفت‌وگو و همکاری میان خود حل کنند و امنیت‌شان را از مسیر تعامل تأمین کنند. اینکه ایران در چنین نشستی نقش محوری دارد و مقام‌های کشورهای مهم منطقه در تهران گرد هم می‌آیند، به خودی خود نشان‌دهنده آن است که ایران همچنان در معادلات منطقه‌ای نقش دارد. این موضوع را می‌توان یک موفقیت برای ایران دانست؛ به‌ویژه در شرایطی که فشارهایی برای تضعیف جایگاه ایران و القای این تصور وجود دارد که نقش آن در معادلات منطقه‌ای کاهش یافته است.
این دیپلمات پیشین با اشاره به اهمیت برقراری ثبات در منطقه برای چین اظهار کرد: چین برای پیشبرد پروژه‌های اقتصادی خود به ثبات منطقه نیاز دارد. بنابراین، برگزاری چنین نشست‌هایی و تلاش ایران برای حرکت در مسیر کاهش تنش‌ها می‌تواند برای چین حائز اهمیت باشد. این نشست این پیام را منتقل می‌کند که ایران به دنبال ثبات منطقه‌ای است و می‌خواهد از ظرفیت تعامل با کشورهای منطقه برای حل مسائل و ایجاد شرایط مناسب‌تر استفاده کند.
ساداتیان درباره پیام این نشست برای کشورهای اروپایی نیز گفت: کشورهای اروپایی از تداوم تنش‌ها در خاورمیانه نگران هستند. تعاملات میان کشورهای منطقه می‌تواند این پیام را به آنها منتقل کند که ایران آمادگی دارد از مسیر گفت‌وگو و همکاری، برای کاهش تنش‌ها و مدیریت مسائل منطقه‌ای تلاش کند. البته باید میان اعلام مواضع و دستیابی به نتایج عملی تفاوت قائل شد؛ اهمیت نهایی این نشست به آن بستگی دارد که تعاملات مطرح‌شده تا چه اندازه در عمل ادامه پیدا کند و به نتایج ملموس برسد.
وی در ادامه با رد ارزیابی‌هایی که کاهش نقش منطقه‌ای ایران را قطعی می‌دانند، گفت: طرح این ادعاها می‌تواند بخشی از تلاش‌ها برای تضعیف روحیه و القای انزوای ایران باشد. برگزاری نشست‌هایی با حضور مقام‌های ارشد کشورهای مهم منطقه در تهران، با چنین تصویری سازگار نیست. وقتی مقام‌های کشورهای تأثیرگذار منطقه در تهران حضور پیدا می‌کنند و درباره مسائل مشترک گفت‌وگو می‌کنند، نشان می‌دهد که ایران همچنان یکی از بازیگران اصلی معادلات منطقه‌ای است و نمی‌توان نقش آن را نادیده گرفت.
ساداتیان تأکید کرد: البته صرف برگزاری نشست کافی نیست و باید نتایج آن را نیز بررسی کرد. آنچه اهمیت دارد این است که ایران بتواند از این فرصت برای پیشبرد دیپلماسی فعال و هوشمندانه استفاده کند.
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
