به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، هر ساله در اردیبهشت ماه، روز زبان فارسی فرا میرسد؛ روزی که در آن باید نه تنها به واژهها و صورتهای زبانی بنگریم، بلکه در جستجوی معناهای تاریخی، فرهنگی و هویتی زبان فارسی باشیم. زبان فارسی، نه تنها حامل داستانهای قدیمی ما، بلکه ناقل فرهنگ، اندیشه، مقاومت و تمدنی است که در قالب واژهها، مصرعهها و متون، زنده مانده است.
در این میان، چهرهای که نمادینترین حضور را در تثبیت زبان و فرهنگ فارسی دارد، حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی است. ایشان نه تنها خالق شاهنامه، بلکه معمار برجسته زبان فارسی در دورانی است که این زبان در معرض خطر نابودی و فراموشی قرار داشت. شاهنامه نه تنها اثری ادبی، بلکه یک عمل زبانشناختی استثنایی است که در آن فردوسی با استفاده از تمامی ظرفیتهای واژگانی، دستوری و ساختاری زبان فارسی، آن را به عنوان زبانی مستقل، غنی و فاخر ارائه کرده است.
فردوسی، زبانپرداز و هویتآفرین
فردوسی نه تنها یک شاعر برجسته، بلکه یک زبانشناس ذاتی محسوب میشود. او در دورانی که زبان عربی به عنوان زبان رسمی و علمی در کشورهای اسلامی مطرح بود، با شناخت عمیق از زبان فارسی باستان و میانه، آن را به زبان فارسی نو تبدیل کرد و آن را در قالبی شعری فرامرزی ارائه داد. این تحول زبانی، نمونهای برجسته از “حفاظت زبانی” (language preservation) و حتی “زندانخواهی زبانی” (language revival) است که در زبانشناسی کاربردی امروزی به عنوان یکی از مهمترین نقشهای اجتماعی زبانشناسان مطرح میشود.
او در شاهنامه نه تنها از واژگان محلی و عامیانه استفاده کرده، بلکه از اصطلاحات فرهنگی، نظامی، حقوقی و فلسفی نیز بهره برده است. این تنوع واژگانی، نشانهای از آن است که فردوسی نه تنها شاعری با سرودههای بلندآهنگ بوده، بلکه دارای دیدگاهی جامع نسبت به زبان و نقش آن در بازسازی هویت ملی بوده است.
روز زبان فارسی: فرصتی برای بازخوانی هویت
روز زبان فارسی امسال، فرصتی است تا نه تنها به میراث فردوسی افتخار کنیم، بلکه به نقش زبان در تقویت ارتباط با هویت، تاریخ و فرهنگمان بپردازیم. در عصری که جهانیسازی و گاهی اوقات فرامنطقهایسازی زبانها، زبان فارسی را نیز تحت تأثیر قرار داده است، لزوم بازنگری در نحوه به کارگیری زبان فارسی در حوزههای علمی، رسانهای، آموزشی و روزمره بیش از پیش احساس میشود.
در این راستا، نقش دانشگاهیان، زبانشناسان و فرهیختگان فارغالتحصیل این رشته، برجستهتر میشود. ضروری است که با انجام تحقیقات کاربردی در حوزههای زبانشناسی کاربردی، زبانشناسی اجتماعی، ترجمه و زبانهای بومی، به حفظ و توسعه زبان فارسی در فضای دیجیتال، آموزش و رسانه کمک کنیم.
فردوسی، الگویی زنده برای زبانپردازان امروز
فردوسی نه تنها یک شاعر برجسته، بلکه الگویی ابدی برای تمام کسانی است که در عصر حاضر میخواهند با زبان فارسی صحبت کنند، نوشتاری بنویسند و به عنوان حافظان زبان، نقش خود را در حفظ این سرمایه فرهنگی ایفا کنند. شاهنامه نه تنها یک داستان اسطورهای، بلکه یک دفترچه زبانشناختی است که در آن تمامی ابعاد زبان فارسی — از واژگان تا ساختارهای دستوری — با زیبایی و دقت به تصویر کشیده شده است.
بنابراین، بزرگداشت فردوسی و روز زبان فارسی، تنها به مراسم و سخنرانیهای رسمی ختم نمیشود، بلکه تعهدی است به زبان، به فرهنگ، به هویت. تعهدی که هر زبانشناس، معلم، نویسنده و شهروند فرهیخته باید در مقابل آن مسئولیتپذیر باشد.
*دکتر زهرا سادات حسینی
عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان
پایان/*
اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.