16:00 - 1400/12/03

نیروی شایعه را دست کم نگیریم

شايعه پديده اي است اجتماعي در عين حال كه كلمه اي ساده است اما داراي كاربـردهاي قوي است اين پديده اجتماعي حيات سياسي، اجتماعي و فرهنگي انسانها را دستخوش تحول و دگرگوني زيادي ساخته است.

نیروی شایعه را دست کم نگیریم

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، شایعه پدیده ای است اجتماعی در عین حال که کلمه ای ساده است اما دارای کاربـردهای قوی است این پدیده اجتماعی حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی انسانها را دستخوش تحول و دگرگونی زیادی ساخته است.

شایعات پدیده هایی هستند مرموز که به صورت گفته یا نوشته هایی بی پایه و اسـاس، بی دلیل و مدرک بصورت ترکیبی از چیزهایی که هم حـقیقت دارند هم ندارند به سرعت در قالب سینه به سینه بین مردم و جامعه ی معین پخش می شود.

کارشناسـان علـوم اجتماعی معتقدند که داستانهای دروغین و شایعات در حقیقت نسخه های تحریف شده ای از روایات و داستانهای حقـیقی هستند که بعضی از آنها از روی قصد و غرض ساخته و پرداخته و نوشته و منتشر می شوند، بعضی از شایعـات به مرور زمان شـکل گرفته و از چیز کوچکی شروع و در اثر واکنشها و دست به دست شدن ها و سینه به سینه رفتن به موضوعات خاص تبدیـل میگردند که نهایتاٌ سر از روزنامه ها ، اینترنت ، محافل ، کنفرانسها و رادیو و تلویزیون در می آورند.

با توجـه به اینکه خیلی از ناقلین شایعه دلشان نمی خواهد که شایعه پراکنی کنند اما ناخودآگاه  در اثر بحرانها  و تحولات جامعه دست به این کار می زنند. معمولاٌ طرح شایعات از دو حال خارج نیست یا بر مبنای تخیل، دروغ و تهمت شکل می گیرد یادر پی وقوع یـک اتفاق و رویداد منتشر می شود، که پذیرش آن بستگی به وضعیت افکار عمومی جامعه مخاطب و زمان انتشارآن دارد. برخی شایعه پردازی را تلاش فردی و جمعی برای حضور در دایره توجهات افکار عمومی  می دانند. غیر از وضعیت مخاطبین و زمان انتشار شایعات  جوامع  و فرهنگ مردم نیز در پذیرش و پرورش شایعات موثر هستند و همچنین کنجکاوی مردم و نیاز آنان به خبر و اطلاعات را نیزاز عوامل گسترش شایعات می توان عنوان کرد.

پدیده شایعه را نمی توان انکار کرد اما گسترش آن در سطوح مختلف بستگی به اتفاقات و رویدادهای مختلفی داشته تا شکل گرفته و به سرعت در جامعه منتشر شود.

گاهی شایعه تنها بر اساس برخی حدس و گمانهای مبتنی بر حقایق آشکار می آیند که به دلیل انتظار و نگرانی عده ای در موضوعی خاص است و این نیز طبیعی است که انسانها در وضعیتهای اضطراب و نگرانی دست به حدس و گمانهایی می زنند و بدین ترتیب بسیاری از شایعات در جامعه جریان پیدا می کند شایعات در زمان بحران و جنگ در ایام صلح در وضعیت عادی و در موقعیت خوشی شکوفا می شوند، اما آنچه اکنون از شایعات بهره برداری می شود به متخصصان عملیات روانی در جوامع مختلف ربط دارد در جریانهای سیاسی و اختلافات بیشتر دو کشور و بیشتر نظام سلطه از این شیوه که می توان آنرا یکی از موثرترین شیوه های جنگ روانی خواند برای تامین اهداف و پشتیبانی از اهداف عملیاتی خود مورد استفاده قرار می دهند.

در این مقاله سعی بر آن خواهد شد تا نگارش و چینش مطالب بصورت کاربردی مطرح و دسته بندی گردد.

زیرا می توان این موضوع را یکی از موضوعات مهم جوامع کنونی دانست تایید اهمیت آنرا می توان با جستجو در یکی از بزرگترین موتورهای جستجوگرهای جهان (google) با بیش از ۱۵ میلیون سند فهرست شده یافت.

مفاهیم و تعاریف:
در خصوص شایعه (Rumor) تعاریف مختلفی توسط صاحب نظران ارایه گردیده که بطور کلی در مفهوم عام (شایعه را خبری از نوعی ابتدایی ترین خبرها دانسته اند که بر پایه هیاهویی بی اساس پدید می آید. شایعه انتقال پیام وخبر از طریق شفاهی است بی آنکه منبع آن شناخته شود.

بنابراین خبری است از هر جهت غیر دقیق، ناموفق و ناقص، شایعه یعنی توجه جامعه یا گروه به مسئله ای خاص .در جریان تبادل نظر مکرر ، افراد گروه سعی می کنند که پاسخ معما را با کنار یکدیگر قرار دادن قطعه هایی از اطلاعات که از اینجا و آنجا گردآوری کرده اند، کشف کنند. هرچه مقدار اطلاعات کمتر باشد، نقش ذهن ناخودآگاه گروه در تفسیر واقعه بیشتر می شود و هرچه مقدار اطلاعات بیشتر می شود، تفسیر آنان به حقیقت نزدیکتر می گردد. شایعات، حادثه یا حقیقتی نگران کننده است (نوئل کاپوناژ).

شایعه پدیده ای اجتماعی است و در روند همکاری گروه شکل می گیرد و مستقل می شود. در جمع تایید و تقویت می شود و به اوج خود می رسد و همین جمع با مسکوت گذاشتن آن ، آن را خاموش می کنند و شایعه به پایان عمرش می رسد.

شایعه خبر است
شایعه خبری غیر دقیق، ناموثق و ناقص است شایعه از دیدگاه مذهبی، مجموعه ای از غیبت ، بهتان و حتی استهزاء یا دشنام است که بر اساس احکام دینی ما باید با آنها برخورد کرد و بی تفاوتی نسبت به آنها نوعی مشارکت در گسترش این گناهان است.

شایعه خبر یا اطلاعی غیر موثق است که مبتنی بر مشهورات یا قول اجتماع است یعنی اعتبار خود را از تواتر و شیوع خود می گیرد شایعه خبر بی اساسی است که گوینده آن را برای ترور شخصیت انسان برجسته و آبرومند و یا هر موضوع دلخواه  فردی یا اجتماعی  در جامعه نشر می دهد.

هر گزارش یا شرح یک حادثه که آزدانه  بدون توجه به راستی و نادرستی آن دهن به دهن می گردد را شایعه گویند. در معنای لغوی شایعه، انتشار خبر نهفته است، شایعه خبری بی اساس و یا ناروایی که در میان مردم زبان به زبان می گردد.

یکی از معروف ترین تعریف ها، تعریف گردن الپورت و لئو پستمن (Allport . postman) می باشد که بدین صورت تعریف شده است:
“شایعه اصطلاحی است که به نظری عینی و معین اتلاق می شود، نظری که مطرح شده است تا شنونده به آن اعتقاد پیدا کند . شایعه به طور معمول از طریق صحبت از شخصی به شخص دیگر از طریق صحبت منتقل می شود، بدون اینکه این امر نیازمند سطحی بالا از برهان و دلیل باشد. (کتاب روانشناسی شایعه)

شایعه عبارت است از یک گزاره (propositions) (یا موضوع) خاص گمانی بدون وجود ملاکهای اطمینان بخش رسیدگی (secure standards of evidene) که معمولا به صورت شـفاهی از فـردی به فـرد دیـگر انتـقال می یابد(۱۰)

از مجموعه تعاریف ارایه شده در خصوص شایعه می توان نتیجه گرفت که شایعه ساخته و پرداخته انسانهاست خبری ناموثق بدون منبع از فرد به فرد منتقل و سپس در سطح یک جامعه بزرگتر گسترش می یابد .

ویژگی شایعه:
هر شایعه مقداری از واقعیت را داراست. شایعه یک پدیده اجتماعی است که برای ساختن شایعه حداقل به دو نفر نیاز است شایعه بیان نگرانی ها و اضطرابهای بخشی از مردم در برابر فریب اطلاعاتی است. شایعه در ردیف پیامهایی است که برای تحریک هیجانی ، ترس را فریاد می کشد – شایعه کسی را قانع نمی کند ، چیزی را به زبان می آورد که عموم حاضرند آن را باور کنند .

شایعات منبع مشخصی ندارند مخاطبانش ناهمگون و پراکنده اند مسیرهای انتقال آن رسمی و غیر رسمی است شبکه های پخش آن ناپایدار و زودگذر است . سرعت انتشار شایعه شگفت انگیز است.

محتوایش تازه و بروز و با هزینه اندک قابل پذیرش بسیاری از  مردم است. کنترل آن بسیار دشوار است. نوعی فرافکنی است تولیدش ساده، بازتابش غیر قابل پیش بینی است مقابله با آن بسیار پیچیده است.

شایعه به تدریج که تعداد زیادتری از اشخاص را فرامی گیرد قدرت اقناعی هم پیدا می کند شایعات در گفت و گوهای دوستانه نیز گاهی آشکار می شود . محتوای آن ساختگی و غیر واقعی و گاهی نیز بخشی از یک واقعیت است که شاخ و برگ فراوانی به آن داده می شود افکار عمومی نقش تعیین کننده ای بر مدت زمان پایداری یک شایعه در جامعه بر عهده دارد.

شایعه بخشی از یک خبر است که به علل مختلف دور از دسترس افکار عمومی قرار گرفته ، اما نباید فراموش کرد که بخش قابل توجهی از شایعات را دروغ ، تهمت و افترا تشکیل می دهد. شایعه پردازی را معمولا افراد ضعیف النفس یا گروههایی که با بی توجهی عامه مردم روبرو می شوند تقویت می کنند . شایعات کوچک و بزرگی که هر از گاهی در جامعه با آن مواجه می شویم ، معمولا خبری دروغ با شاخ و برگهای فراوان است که علیه یک فرد یا گروه منتشر می شود و عده ای دیگر با طراحان این شایعه به تقویت و گسترش آن می پردازند. شایعه پردازی در طول تاریخ مورد توجه برخی افراد یا گروهها بوده است.

برخی شایعه را چون آب دریا می دانند که هرچه نوشیده شود بیشتر ایجاد عطش می کند و این به دلیل ایجاد ترس ، نگرانی در جامعه است.

از دیگر ویژگی های شایعه می توان به موارد زیر اشاره نمود :
شایعه دارای پشتوانه است به این معنی که افراد ، گروه یا دستگاههایی در نشر آن دست اندر کارند شایعه حد و مرزی نداشته و تیر آن به سوی هرکسی نشانه می رود.
شایعه عمر کوتاهی دارد که بعد از مدتی از شدت آن کاسته می شود و بیشتر افراد ساده و بیمار دل را میفریبد انسانهای مغرض ، حسود ، کم ظرفیت و کج فهم به شایعه سازی و شایعه پراکنی دامن می زنند . شایعات بازار سیاه اطلاعات است که الزاماٌ دروغ نیست ولی به خطا می رسد زیرا به مرور از حقیقت فاصله می گیرد بدلیل اینکه در پشت پیام ظاهری شایعه پیام پنهانی هم وجود دارد همین پیام پنهان است که موجب ارضای شدید عاطفی می شود.

شایعه برای گوینده و شنونده دارای اهمیت است. وقایع حقیقی در نوعی ابهام پوشیده است . جهت اطمینان به واقعی بودن شایعه اغلب اجزایی از خبر یا هسته ای از حقیقت در آن گنجانده می شود اما بیشتر شایعات در غیاب ملاکهای اطمینان بخش ساخته می شوند.
شایعه در ضمن حرکت خود در مسیرش کوتاه تر، مختصر تر و فشرده تر می شود و  به سادگی درک و بیان می گردد. در روایات متاخر شایعه کلمات کمتری است و همچنین جزئیات کمتری ذکر می شود.

اهداف شایعات و شایعه سازی :
اهداف سیاسی در شایعه سازیهای مهم و کلان
اهداف اقتصادی در کسب منافع مادی و اقتصادی مورد توجه کارتل ها ، تراستها ، تجار و بازرگانان
اهداف روانی مورد توجه نظامیان و متخصصان عملیات روانی در جهت تحت تاثیر قرار دادن افکار عمومی
اهداف گروهی در جهت تامین منافع گروه
اهداف فردی در جهت رسیدن به خواسته ها،آرزوها ی شخصی  

 دسته بندیهای شایعات
در خصوص دسته بندی

شایعات نیز نظرهای مختلفی همچون تعریف وجود دارد در این خصوص نیز اندیشمندان زیادی تلاش کرده اند تا تقسیم بندیهایی را ارایه نمایند و در این رابطه با هم اختلاف نظر نیز داشته اند این بدلیل روابط اجتماعی بین مردم وانگیزه های ذاتی هر جامعه و تقارنش با جوامع دیگر می باشد لذا ارایه دسته بندی و طبقه بندی یکنواخت مشکل است  اما به لحاظ اطلاع خوانندگان به دسته بندیهای انجام گرفته  اشاره می گردد.

این دسته بندیها بر اساس زمان ، موضوع و آثار اجتماعی علایق و منافع افراد گروهها ارایه گردیده است .

در خصوص دسته بندی گردان آلپورت و لئو پستمن چنین بیان نموده اند ، تنظیم و دسته بندی همچون موارد دیگر در پدیده های روانی و اجتماعی بستگی به منافع و علایق تحلیل کننده قضایا دارد . برای مقاصد محدود  وخاص ، امکان دسته بندی شایعات کاملا مقدور است، البته با این فرض که مقدار و تعداد کافی از شایعات ، برای دسته بندی در دسترسی قرار داشته باشند.

ولی باید اذعان نمود که هیچ روش خاصی که دارای اعتبار منحصر به فردی باشد وجود ندارد . ممکن است یک پژوهشگر علاقه مند به(۱) سرعت، دوره یادیگر جوانب انتظار شایعه باشد و دومی علاقه مند به (۲) داستان شایعه باشد و سومی علاقه مند به(۳) طرز تفکر وانگیزه های احتمالی در آن باشدو چهارمی علاقه مند به (۴) آثار اجتماعی شایعه از قبیل آسیب رسانی ، منافع یا خنثی بودن آن باشد .

پژوهشگران دیگر، ممکن است به دسته بندیهای دیگر روی آورند که در آنها بین موارد زیر فرق گذاشته شود(۵) بین شایعات محلی و شایعات فراگیر یا (۶) بین شایعات جدید و قدیم (۷) بین داستانهای قابل قبول و غیر قابل قبول (۸) بین تعبیرهای رایج در زمانهای کوتاه مدت و بلندمدت. بنابراین، شایعه می تواند به شقوق گوناگونی تقسیم گردد.

۱-بیساو(۱۹۲۸ bysow)جامعه شناس روس – از مقیاس زمان برای دسته بندی شایعات استفاده نموده و آنرا به سه دسته تقسیم کرده است:

الف) شایعات خزنده که به آرامی گسترش یافته و به همراه احساسی مملو از راز داری رواج می یابد مانند شایعات غیب گونه . شایعات خصمانه . . .

ب) شایعات خشونت بار که ماهیتاٌ آتشی هستند که بدلیل مخاطرات یا وعده های سوری مطرح می گردند مانند آتشی که چوب را می سوزانند ، به سرعت منتشر شده و جامعه را طی مدتی بی نهایت کوتاه در بر می گیرند.

ج)شایعات غواص یا فرو شونده که برای مدتی رواج می یابند و بعد زیر آب رفته و مجددا به هنگام ظهور شرایط مناسب ، سر بر آورده و شایع می گردند

نوع دیگری از دسته بندی شایعات توسط صلاح نصر نویسنده مصری در کتاب خود (جنگ روانی)مطرح نموده اما این دسته بندی بر اساس تنفر بیان شده :

۱-شایعات رویایی که پر از تصورات خوش منظر و حاکی از آرزوها و رویاهای افراد می باشد که بیان کننده خشنودی و رضایت بازگوکنندگان آنها در قبول خبری است که آرزو دارند.

۲-شایعه های وهم آمیز که حاکی از میل و رغبت نبوده، بلکه مبین (ترس) می باشند مانند شایعات مغرضانه ای که در جنگ ها و درگیریها در خصوص تعدادکشته ها و مجروحان بیان می شود که به صورت اغراق آمیزی پخش می گردد.

۳-شایعات تفرقه انگیز که با هدف ایجاد تفرقه و جدایی منتشر میگردد (۱۶)
این نوع دسته بندی با عنوان شایعات ۱-هراس آور2-آرزومندانه3-تفرقه افکن نیز مطرح است.

از دیگر دسته بندیها نظر روانشناس کانادایی ج10 ایروینگ(Irving ۱۹۴۳)است که شایعات منتشر در جنگ در کشورش ، شش موضوع اصلی را در بر می گرفته که عبارتند از:
۱-وحشت، نفرت، مرگ،
۲-اسراف و خوش گذرانی
۳-تجاوز نظامی، یورش و تهاجم و به مخاطره افتادن امنیت
۴-احساسات ضد انگلیسی
۵-هیئت دولت در خصوص جیره بندی، امور مالی و سرباز گیری
۶-بی کفایتی در اداره امور جنگ

که این نوع دسته بندی ها حاوی منافع فوری برای روحیه بخشیدن به مردم بوده و روابط بین مردم و دولت را بهبود می بخشد .

شایعه از دیدگاه روانشناسی :
گروهی از روانشناسان بر این باورند که شایعه پردازی نوعی بیماری است و معمولا شایعه پردازان را افراد یا گروههای سرخورده اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تشکیل می دهند که برای تخلیه روانی خود این کار را انجام می دهند .

فردی که به بیماری سرخوردگی مبتلا شده به راحتی برای تخریب دیگران به دروغ ، تهمت ، افترا و حتی سندسازی روی می آورد، تا شاید با مشاهده زحمت افتادن دیگران نوعی آرامش کاذب کسب کنند البته این نگرش نسبی است و همه موارد به افراد سر خورده و پریشان حال بر نمی گردد بلکه گروهها و افرادی که منافع آنها به خطر می افتد یا جایگاه و پایگاه خود را در جامعه و افکار عمومی از دست می دهند، برای رسیدن به منافع خود به شایعه سازی می پردازند از نظر روانشناسان شایعه پردازی را دو گروه نیمه حرفه ای و حرفه ای می سازند .

شایعه از دید روانشناسی دارای دو شرط است ۱-اهمیت ۲-ابهام که در انتقال شایعه ، کم و بیش از رابطه های کمّی برخوردار است که در قالب فرمول جدیت و شدت شایعه را (R=i×a)که میزان رواج شایعه (R)تقریباٌ برابر است با حاصلضرب اهمیت(i) در ابهام (a) ، موضوع مطروحه در آن شایعه هر آینه ابهام یا اهمیت صفر باشد، شایعه ای وجود نخواهد داشت .

بعضی وقتها رابطه بین شایعه و منافع، آن قدر صمیمی می شود که می توان شایعه را بصورت “فرافکنی”

یک وضعیت عاطفی تماماٌ شخصی توصیف کنیم. تحریف عواطف شخصی در فهم و تفسیر محیط زیست تنها در تناسب با آثار ترکیب شده اهمیت و ابهام رخ می دهد . فرافکنی و تفکرات آرزومندانه تمایلات بی کرانی نیستند . آنها تنها در شرایط مناسب عمل می کنند . انسانها هوسهای خود را با اعتقاد استحکام می بخشند و شایعات کذب را با دلیل تراشی و فرافکنی و تنها با ابهام موضوع و اهمیت خصوصی آن منتشر می کنند .

نفوذ علایق شخصی بر پیش بینی، با درجه ابهام در شرایط محرک محدود می شود اما همین محدودیت به وسیله عامل اهمیت از دیدگاه پیش بینی کننده ی موضوعهای مطروحه نیز ایجاد می شود. اگر هر یک از دو عامل “اهمیت” و “ابهام” صفر باشد نفوذ عوامل شخصی بر پیش بینی احتمالاٌ صفر خواهد بود. در صورتی که آرزویی وجود نداشته باشد تا بر پیش بینی اعمال نفوذ کند، پیش بینی کننده تنها به ثبت ابهام شرایط تحریک آور موجود بسنده خواهند کرد. اگر عامل ابهام صفر باشد ، شرایط محرک آن قدر لا یتغیر به نظر می رسد که حتی یک آرزوی شدید هم کارساز نخواهد بود.

از جمله توجه روانشناسان به الگوی اساسی برداشت، نگهداشت، گزارش که در فرد شایعه پراکن رخ می دهد می باشد که در این خصوص به مطالعه ” گواهی ” یا فرو نشاندن (assuage)پرداخته و گواهی ناظر به عنوان گزارشگر را مورد بررسی قرار داده اند که از جمله آنان (ویپل)است که بیان نموده ، گزارش ، از فرآیند ادراک منتج می شود و لذا تمامی روان شناسی حسن ، دقت و اندریافت (ادراک باطن)را در بر می گیرد و توسط عوامل فراوان ذهنی، گرایش مزاجی ، احساسات ظریف ، استعداد پذیرش وسوسه و غیره شکل می گیرد.

در بحث گواهی سه گام روانشناختی عبارتند از ادراک، یادآوری، ارائه گزارش که در انتقال شایعه سه گام برداشته می شود .در شایعه این گامها بصورت پایان ناپذیری در هر حلقه زنجیر تکرار می شوند و ادراک به جز در اولین حلقه زنجیره، در مابقی حلقه ها کاهش می یابد و تنها به شنیده تبدیل می شود.

اصول زیربنایی شایعه :
از اصول زیر بنایی شایعه می توان به تسطیح(leveling) برجستگی (sharpening)و همانند سازی (assimilation)اشاره نمود.

۱- تسطیح هرگز تا نقطه محو کامل پیش نمی رود میزان تسطیح با وجود مخاطب سرعت می یابد، اما خود تسطیح پدیده ای عمومی است . تسطیح به معنای حذف کردن غیر عمدی جزئیات نیست بعضی از جزئیات بیشتر حذف می شوند.

۲- برجستگی را می توان به صورت ادراک ، حفظ و گزارش انتخابی تعداد معدودی جزئیات از بین مفاد بسیار تعریف نمود. برجستگی پدیده ای است در مقابل تسطیح که هیچ یک از این دو بدون وجود دیگری هرگز موجودیت نمی یابند گاهی برجستگی با نسبت دادن تحرک و جنبش به اشیا و چیزهایی که در واقع ساکن هستند به دست می آید.

۳- همانند سازی ، وقتی علت حذف برخی جزئیات و برجسته کردن برخی جزئیات دیگر و یا دلیل پس و پیش و اضافه کردن برخی مفاهیم و دیگر تحریفات را جستجو می کنیم ، پاسخ را در فرایند همانند سازی می یابیم که مستقیماٌ در ارتباط با نیروهای پر قدرت جاذبه داری است که منبعث از زمینه های عقلانی و عاطفی موجود در ذهن شنونده اند و بر شایعه فشار می آورند.

شایعه از دیدگاه جامعه شناسی
شایعه همانند هر بحث دیگر مرتبط با انسان، پدیده ای اجتماعی است. شایعه، زمانی وسیله ای برای حرفی است و زمانی دیگر، موجب گسیخته شدن مهار طوفانهای خشونت بار. در پاره ای از موارد، تا داستانی از نفس افتد و دیگر مطرح نشود، تنها تنی چند از مردم از آن باخبر می شوند و البته گاهی این تعداد سر به میلیونها نفر می زند. البته در موارد بسیاری نیز شایعه خاصی و جود داشته که هرگز از نفس نیفتاده و حتی در ادواری از تاریخ ، مجدداٌ از سر گرفته شده است . بی شک شایعات از اهمیت ملی برای جامعه برخوردار هستند، شایعات وبایی اجتماعی و پدیده ای به شمار می روند که هر ملتی باید با اتحاد ، جهت مقاومت در برابر آن و از بین بردن آن اقدام نمایند. مشکل اجتماعی ناشی از شایعه از آنجا سرچشمه می گیرد، که شنونده آن را به عنوان نوعی ارزشگذاری از دیدگاه گوینده به شمار نمی آورد ، بلکه آن را واقعیتی خبری فرض می کند.

شایعه در یک محیط اجتماعی متجانس حرکت می کند و تا زمانی که امیال شخصی و قوی افرادی را که در نقل آن شریک هستند ، به خود جلب می کند ، به حرکت خود ادامه می دهند. نفوذ نیرومند این امیال شایعه را به عنوان عاملی توجیه کننده به کار می گیرد، عاملی که از آنها تنها بیان یک تمایل احساسی انتظار نمی رود، بلکه تشریح این تمایل و معنی دار کردن و توجیه آن مورد انتظار

است.

شایعه یعنی توجه جامعه یا گروه به مسئله ای خاص . در جریان تبادل نظر مکرر ، افراد گروه سعی می کنند  که پاسخ معما را با کنار یکدیگر قرار دادن قطعه هایی از اطلاعات که از این جا و آن جا گرد آوری کرده اند. کشف کنند. هرچه مقدار اطلاعات کمتر باشد ، نقش ذهن ناخود آگاه گروه در تفسیر واقعه بیشتر می شود ، و هرچه میزان اطلاعات بیشتر می شود، تغییر آنان به حقیقت نزدیکتر می گردد . شایعه بعنوان پدیده ای اجتماعی در روند همکاری گروه شکل می گیرد و مستقل می شود. در جمع تاکید و تقویت می شود و به اوج خود می رسد و همین جمع با مسکوت گذاشتنش، آن را خاموش می کنند تا شایعه به پایان عمرش می رسد.

کارشناسان پدیده های اجنماعی عقیده دارند که داستانهای دروغین و شایعات در حقیقت نسخه های تحریف شده ای از روایات و داستانهایی حقیقی هستند.

جامعه شناسان دلایل پخش شایعه را در؛ سخن گفتن برای مجاب کردن دیگران، سخن گفتن برای رهایی از فشار عصبی، سخن گفتن برای خوشایندی دیگران، سخن گفتن بی هدف ، منحرف کردن افکار عمومی که مهم ترین دلیل و اصلی ترین و خطرناک ترین آنهاست می دانند . با حربه شایعه ضربه های جبران ناپذیری به پیکره اجتماع وارد می آید.

علل و عوامل انتشار شایعه
داستان هر شایعه ای از عوامل متعددی شکل می گیرد مانند قطع خبرها یا عدم پذیرش خبر منتشر شده از سوی مردم ، که موجب بی علاقگی مردم شده و آنان را از درک حقایق عاجز می کند.
– اهمیت موضوع شایعه برای رواج دهنده شایعه .
– تمایلات نفسانی و مکنونات درونی انسانها از قبیل عشق و نفرت ، اضطراب و آرامش شهامت و تسلیم ، شادی و اندوه ، . . .
– وجود حالت “سرکوفت” در انسانها آنان را بسوی تلخی یا مبالغه سوق می دهد بدلیل عدم انحراف به خطای خود ، دست به اعمال شدید و خشنی زده و تهمتهای زیادی را روا می داریم ما دوست نداریم بپذیریم که افق ما تنگ است یا بی طرف نیستیم ، یا خود خواهیم ، و اگر شرایط به گونه ای باشد که بتوانیم گناه را به گردن گروهی از دشمنان بیندازیم و آنها را به خود خواهی متهم کنیم. به این طریق توجه را از خود خواهی خویش به گروه مزبور معطوف می کنیم و در همان حال از صفت موجود در درون خودمان چشم می پوشیم .

– این موارد تفسیر حقیقی بسیاری از شایعات دروغ است که بیانگر کینه و نفرت هستند ، شایعاتی که تخم نفاق ما و هموطنانمان می کارند.
– برخی از شایعات در اثر حس کنجکاوی است و همچنین انگیزه های شخصی در ساختن شایعات موثرند.
– نیازهای مادی و نیازهای فکری و درک معانی نیز از جمله عوامل بروز شایعات بشمار می روند . (۲۵)
– در مبحث عوامل و علل شایعه سازی و انتشار آن می توان به امیال درونی انسانها همچون شهرت طلبی – انتقام جویی و کینه ورزی نسبت به موضوع و شخصیت ها اشاره نمود از دیگر علل ظهور شایعات فعالیت عوامل و عقبه دشمنان یک کشور است که بعنوان ستون پنجم دشمن ، ماموریت دارند تا نسبت به انجام وظیفه محوله از سوی دشمن عمل نمایند .

 انگیزه های پخش شایعات از دید آلپورت و پستمن عبارتند از :
نیاز انسانی می تواند به شایعه توان تحرک بدهد علاقه جنسی مسبب بسیاری از شایعات و اکثر دشواریها بوده است امید و هوس خصیصه اصلی شایعات رویایی است تنفر انگیزه اصلی داستانهای بد نام کننده است.
شایعه پراکنی همیشه یک مسئله اجتماعی و روانی با ابعاد گسترده است که در زمان بحران حالتی حادتر به خود می گیرد .

و همچنین می توان مواردی را بشرح زیر بعنوان علل و عوامل شایعه ذکر کرد :
– وجود یک رخداد و موضوع مهم در جامعه
– وجود ابهام در موضوع مورد نظر که این امر می تواند ناشی از عدم وجود اخبار موثق در مورد یک حادثه مهم باشد و این در جوامعی اتفاق می افتد که سیستم انتقال اخبار و اطلاعات در اثر وجود سانسور فعالیت درستی نداشته باشد .
– ارضای نیاز و محرومیت که شایعه بعنوان نوعی مکانیسم جبرانی کاذب ناکامی و سرخوردگی محسوب شده و شایعه پردازان از طریق آن بسیاری از نیازهای درونی خود را به بیرون منعکس می کنند و بدین ترتیب از شدت فشارهای درونی خود کاسته و در کوتاه مدت به آرامش نسبی می رسند
– ایجاد بدبینی نسبت به نظام و مسئولان یک جامعه
– افزایش اضطراب و نگرانی در بین مردم
– ترور شخصیت و ایجاد فضای ناسالم اجتماعی
– ایجاد تقابل و صف بندی میان قشرهای مختلف مردم
– ایجاد وجاهت اجتماعی و اعتبار بخشی
در خصوص تولید و عامل شایعات می توان به افرادی به شرح زیر اشاره نمود :
دشمن رسمی ( در جنگها ) و بحرانها
سرویسهای اطلاعاتی و امنیتی و جاسوسی دشمن
ستون پنجم ( مزدوران و منافقان و … )
بنگاههای خبر پراکنی و روزنامه نگاران داخلی
افراد روانی یا ضعیف النفس ( به منظور جلب توجه یا ارضای نفس در حسد و نفرت و … )

شایعه سازی گاهی بار سیاسی ویژه ای دارد . چنانکه دولتهای توطئه گر و سلطه جو علیه دولتها و مردم انقلابی دیگر جوامع دست به شایعه و جنگ روانی می زنند . و گاهی هم بار اخلاقی و اجتماعی دارد . چنانکه توسط بدخواهان ، حسودان و کسانی که دارای احساس حقارت اند علیه برجستگان جامعه انجام می گیرد .وگاهی نیز بار انتقام جویی دارد که به مضمون ( الغیبت جهد العاجز ) صورت می گیرد .

چه کسانی شایعه می سازند :
کسی که دچار خشم و حالت انتقام جویی است به شایعه سازی علیه دیگران دست می زنند کسی که گرفتار گزافه گویی بوده زبان او از اختیار عقل و ایمان او خارج شده و بر مبنای هواهای نفسانی و خواسته های شیطانی سخن می گوید و عادت به غیبت و تهمت و افترا و یاوه گویی های دیگر دارد ، در این باره مرزی را نمی شناسد و به شایعه سازی می پردازد کسی که خود معیوب است دوست دارد تا عیوب او شایع شده و افرادی همانند او در جامعه وجود داشته باشند. شایعه ساز اگر افراد مثل خود را در جامعه نیابد از راه شایعه افکنی حضور توهمی و تخیلی در جامعه ایجاد می کند کسی که در درون خود درباره برجستگی های دیگران احساس حقارت کند .

نحوه ، شیوه و ابزارهای گسترش شایعه:
شایعات بوسیله کلام منتقل می شود و بعضی وقتها از طریق روزنامه ها، رادیو و تلویزیون نیز پخش می شود.
در غیاب ملاکهای اطمینان بخش رسیدگی ساخته می شوند.

در زمان جنگ شرایط نشر و پخش شایعه در کمال مطلوب قرار دارد شایعه به اعتبار علایق ناقلان آن به حرکت در می آید و در جامعه ای با احساسات همگن به سفر خود ادامه می دهد

در آمادگی پذیرش شایعه تفاوت های فردی و اجتماعی و فرهنگی دخالت دارند. افرادی که از لحاظ اعتماد به نفس در سطح پایین تری قرار دارند و همچنین افراد کم سواد که از حوادث و اتفاقات پیرامون خود بی خبرند بیشتر تحت تاثیر شایعه قرار می گیرند. یک شایعه سرعت چشمگیری دارد. چنانگه بنابر محاسبه ای، سرعت آن را معادل ۶۰۰ کیلومتر در یک ساعت تخمین می زنند. شایعه بدلیل گیرایی و کششی که دارد همواره سریعتر از خود شایعه ساز و با سرعتی باور نکردنی در جامعه حرکت می کنند .

بعضی از شایعات از روی قصد و غرض ساخته و پرداخته و نوشته و توزیع می شوند که در اینترنت به افرادی که چنین اعمالی را انجام می دهند می گویند ” تروریستهای حقیقت ” اینان، افرادی هستند که حقیقتاٌ از این کار لذت می برند و انواع الکترونیکی آنها کسانی هستند که وقتی شایعه ای را ساختند آن را بر روی اینترنت و با استفاده از تمام ابزارهایی که در اختیار دارند مثل پست الکترونیکی ، پیام رسانی فوری (IM)، اتاقهای گفت و گو، انجمن ها و تابلوهای اعلانات الکترونیکی ، وبلاکها و پیامهای کوتاه تلفن همراه (SMS) و گاه به صورت انبوه پخش می کنند.

عوامل متعددی در شکل گیری و گسترش شایعات دخیل هستند از جمله عدم اطلاع رسانی سریع و صحیح درباره وقوع یک رویداد یا حادثه یا حتی تکذیب آن. ضمن اینکه گسترش یک شایعه با جریان گردش آزاد اطلاعات رابطه ای معکوس دارد . با توجه به اینکه مناسب ترین محیط شکل گیری و گسترش پدیده شایعه رسانه های گروهی می باشد اما بدون تردید میزان موج سازی هریک از خبرگذاری ها، مطبوعات و همچنین سایتهای اینترنتی خبری در باره ی یک شایعه با هم متفاوتند . که در این بین مطبوعات جناحی و سیاسی بیشتر به پخش و گسترش شایعه دامن می زنند نشریات زرد منبع پخش و گسترش شایعات فردی به ویژه در خصوص افراد ، هنرمندان و … می باشد.

حیات و پیشرفت شایعه تابع قانون خاصی است بر طبق این قانون رواج شایعه / اهمیت موضوع / ابهام . یعنی هرقدر اهمیت موضوع برای خواننده یا شنونده بیشتر باشد و ابهامات بیشتری پیرامون موضوع وجود داشته باشد شانس حیات و رواج شایعه بیشتر است .

عدم برخورد قانونی مبادی مربوطه به شایعه سازان و شایه پراکنان نیز به گسترش شایعه کمک می کند در مجموع می توان گفت ؛ فقدان نظام اطلاع رسانی کارا موجب ایجاد و گسترش شایعه در جامعه می گردد ، از سوی دیگر دلبستگی افراد به شایعات باعث نفوذ اطلاعات غلط و مغرضانه در جامعه خواهد شد و ضرورت دارد تا ریشه های کسب اطلاعات از طریق شایعات شناسایی و با آنها برخورد مناسب گردد . دو اصل اهمیت و ابهام محورهای اصلی پدید آمدن شایعه و گسترش آن می باشند شایعه با وجود خصلت دروغین خود به راحتی در جامعه جریان پیدا می کند . عدم اعتماد افراد به اخبار رسمی، فقدان نظام اطلاعاتی صحیح و کارا و حاکم بودن سانسور شدید باعث رواج شایعه می گردد .

پیامدها و عواقب شایعه :
باظهور و ترویج و گسترش شایعات در جامعه، سلامت و تعادل روانی مردم با خطر جدی روبرو می گردد. شایعه در زمان جنگ ، امنیت ملی را به خطر می اندازد، شایعات حفاظت اطلاعات نظامی را تهدید می کند . شایعات ویروس دشمنی و تنفر را نسبت به گروههای صادق و با وفای جامعه نشر می دهند.
شایعات می توانند موجب ایجاد روحیه شکست خورده و بی تفاوتی و یا اختلافات داخلی در ملت گردد.
(( جنگ روانی ، اضطراب و نگرانی از ثمرات تلخ شایعه در جامعه است همچنین شایعه

باعث تشدید کینه ها ، خصومت ها و تفرقه و  تضاد در پیش افراد جامعه می گردد.

شایعه موجب اوج گیری رذایل اخلاقی از جمله اخلاق ناروای غیبت ، دروغ ، افترا و … می گردد شایعه باعث روحیه بدخواهی و تقویت روحیه انتقام جویی می گردد.
شایعه موجب حریم شکنی و نادیده گرفتن حرمت افراد و زیر بار رفتن بسیاری از مولفه ها و قوانین اخلاقی و اجتماعی می گردد شایعه موجب میشود که انتظام اجتماعی در اثر شایعات به مخاطره می افتد.

شایعه باعث تضعیف روحیه دگر دوستی ، فداکاری و مولفه های اتحاد ، یگانگی و حس اخوت می گردد در مجموع می توان اذعان نمودکه ظهور و نشر شایعات در بین افراد، جامعه و یک ملت موجب می گردد تا ارکان گروه ، خانواده ، اجتماع و حتی یک کشور دچار بحران روانی شده و توان یک ملت را تضعیف نماید. شایعه موجب تغییر افکار عمومی شده و اقدامات ، فعالیتها و حقایق یک کشور در اثر شایعه تحت تاثیر قرار گرفته و موجب تضعیف اراده ملت گردد.

از جمله راههای مقابله با شایعه مواردی است که در مقاله ای تحت عنوان شایعه سازی و راههای مقابله با آن ذکر شده است که عبارتند از :

۱- پیشگیری  قبل از شیوع هر شایعه‏اى باید خطرات و پیامدهاى شایعه را براى مردم تشریح کرد. شایعه وباى خطرناکى است که به شدت و سرعت از یکى به دیگرى منتقل مى‏شود. و افراد، گروهها، جوامع و حتى کشورهاى مختلف را تحت تاثیر شگرف خود قرار مى‏دهد. در آیات و احادیث متعدد هم نسبت‏به انجام غیبت، داشتن سوء ظن و پرگوئى هشدار داده شده است.

پس در جامعه اسلامى مردم باید به دنبال حرف و مطلب مستند و موثق باشند. روزنامه ‏ها نیز از درج اخبار بدون منبع و به نقل از «محافل خبرى‏» یا «افراد مطلع‏» باید خوددارى نمایند تا جامعه از خطر شایعه مصون ماند.

۲ – درمان: چنانچه شایعه‏اى فراگیر شد، باید اقدامات ذیل به عمل آید:
۱- ۲) شناسایى منابع و افراد شایعه‏ساز.
۲- ۲) بى‏اعتبار کردن منبع و کشف هویت آنان براى مردم.
۳- ۲) دادن اطلاعات صحیح به مردمى که تحت تاثیر شایعه قرار گرفته‏اند (جامعه هدف) .
۴- ۲) نادیده انگاشتن شایعات ضعیف و پاسخ غیر مستقیم به آن. مثلا نشان دادن تصویر زنده فردى که شایعه قتل وى منتشر شده است.
۵- ۲) پاسخ شایعه با شایعه (که در جنگ‏هاى روانى علیه دشمن به کار بسته مى‏شود) .

با اقداماتی دیگر نیز می توان با شایعات مقابله نمود ، از جمله :
مسئولان باید با شناسایی مبادی شایعات ، اطلاعات مورد نیاز مخاطبین را ارائه نماید. با آموزش و کسب دانش و فن مدیریتی بر ارتباطات خود وکارشناسان افزوده تا با فرایند شایعه به صورت علمی وسیستمی برخورد نماید.

اخبار و اطلاعات لازم خود را در اختیار عموم قرار دهند زیرا آثار مخرب پنهان کاری بیشتر از آن چیزی است که ما فکر می کنیم و سرمایه های اجتماعی را نابود می کند.

صلاح نصر در بخش شایعات کتاب جنگ روانی خود مطلبی تحت عنوان غلبه بر شایعات را به شرح زیر توضیح داده است .
نکات و اصول زیر در واقع بر ملاحظات فنی استوار است ، می تواند در غلبه بر شایعات رهنمون انسان باشد.

۱- ایمان و اطمینان به اظهارات رسمی ؛ چرا که اگر توده مردم اطمینان خود را به این اظهارات از دست بدهند ، شایعات انتشار می یابند.
۲- ارائه واقعیات در سطح وسیع ؛ باید مطبوعات ، رادیو و تلویزیون برای ارائه هرچه بیشتر خبر به کار گرفته شوند و تفاصیلی که ممکن است دشمن از آنها سود ببرد حذف گردد . مردم جویای حقایق هستند و اگر نتوانند به آن دست یابند ، شایعات را می پذیرند.

۳- اطمینان به رهبری و زعمای امر ، مسئله ای اساسی در مقاومت در برابر شایعات به شمار می آیند مردم ممکن است نظارت بر انتشار خبر و کمبود اطلاعات را بپذیرند و حتی ممکن است شایعاتی را که می شنوند دروغ ونادرست بشمار آورند، به شرط آنکه به رهبر خود اطمینان داشته باشند درچنین حالاتی مردم دارای آگاهی کافی هستند و علل کمبود اطلاعاتی را که در صورت انتشار ، مورد استفاده دشمن واقع می شود درک می کنند.

۴- ضعف و سستی، عرصه مناسبی برای ایجاد شایعات و رواج آنهاست . مغزهای خالی ممکن است از دروغ پر شوند و دستهای بیکار ، زبانهای گزنده را بوجود آورند. به این سبب کار و تولید و اشتغال مردم به آنچه که سودش به آنها می رسد ، تا حد زیادی به امر مقاومت در برابر شایعات کمک می کند.

۵- غالباٌ شایعات هجومی مسموم ، نتیجه تبلیغات دشمن است و کسانی که به ترویج آن می پردازند دشمنان کشور به شمار می روند ، به این جهت موفقیت در پرده برداشتن از تبلیغات دشمن با روش ساده و روشن و مبارزه با مروجان شایعات با استفاده از همه وسایل ، دو رکنی به شمار میروند که طرح ریزی امر مقاومت در برابر شایعات ، برپایه آنها پی ریزی می شود .

تجزیه و تحلیل شایعه :
با توجه به اینکه شایعات در تمامی ایام، چه بحرانی چه عادی چه جنگ و چه صلح ظهور و بروز پیدا می کند لذا برای تحلیل شایعات حتما باید با انگیزه های شایعات ، قوانین آن، تحریف ها و توزیع و نشر آن آشنا بود زیرا تحلیل گر شایعات بدون آگاهی و آشنایی با موارد یاد شده قادر به تحلیل صحیح شایعات نخواهد بود.
شایعات وقتی آغاز می گردد که خبری وجود نداشته باشد لذا لازم است که ملت در جریان دقیق ترین اخبار قرار گیرند و در این امر سرعت بسیار مهم است اگر ملت مطمئن شوند خبرهایی که در اختیار آنان قرار گرفته از نظر دقت بدترین خبرها بوده است، این احتمال وجود نخواهد داشت که تصویر حاصله از یک موضوع را به قصد توجیه اضطراب های خود با خلق تصاویر از آنچه وجود خارجی ندارند، تاریکتر کنند. وهمچنین با اثبات اینکه با زیاد شدن اخبار، شایعات نیز قوت می گیرند مشکل نیست .

با ملاحظه اینکه شایعاتی که طی سالیان گذشته در کشور پخش شده و برخی از مطبوعات بیگانه و وابسته به آنان در داخل منتشر کرده اند ساخته و پرداخته دشمن بوده است. شایعاتی که هدف آنها ایجاد جنگ روانی ، تضعیف ارکان نظام، آشفتگی جامعه و برهم زدن وحدت می باشد .

برخی شایعه را یک فرایند فکری می دانند  که فرد می تواند به جای اطلاعات بر آنها تکیه کند. در حالی که این نظریه از طرف اندیشمندان رد شده است زیرا حقیقتی را که وقتی حادثه ای با عظمت رخ می دهد ، انسان تنها به این راضی نمی شود که حادثه مزبور را قبول کند زندگی انسان از حادثه مزبور تاثیر عمیقی می پذیرد و به این سبب عوامل احساسی به تولید انواع تصورات می پردازند و بشر سعی می کند تصویری از حادثه ارائه دهد و به این منظور به تصور نتایجی که وقوع آنها بعید است می پردازد.

در کل این نظریه جزیی از معادله انتشار شایعه و تسلط بر آن محسوب می شود . شایعه زمانی انتشار می یابد که حادثه ی مربوطه در زندگی افراد از اهمیت برخوردار باشد و اخبار مربوطه ناقص بوده و یا از نظر موضوعی مبهم باشند .

ممکن است ابهام موجود از اینجا ناشی شود که یا خبر روشن نباشد یا فرد گونه های متناقضی از یک خبر را دریافت دارد و یا از درک خبر عاجز باشد . از این تفاصیل به وجود یک قانون کلی برای نیروی شایعه ، می رسیم  قانونی که با دو عامل اهمیت و ابهام مربوط می شود و ما می توانیم آن را به شکل یک معادله جبری بصورت  :‌  (نیروی شایعه = اهمیت × ابهام) تعریف کنیم.

آنگاه این قانون را به انگیزه هایی که سبب ترویج شایعه می شوند، مرتبط سازیم که شایعه رواج نمی یابد ، مگر آنکه موضوع آن برای کسی که آن را گوش می دهد و منتشر می سازد، دارای اهمیت باشد و مثلا توجه به امور جنسی سبب بسیاری از یاوه گویی ها و مطالب مربوط به رسوایی های اخلاقی است و همچنین اضطراب و نگرانی انگیزه ای است برای انتشار داستانهایی حاوی ترس و تهدید که در بسیاری موارد به آن گوش فرا می دهیم وآرزوها وتماس افراد بیانگر وجود بسیاری از شایعات خیال پردازانه می باشند در حالی که نفرت ، زاییده ی داستانهایی در خصوص اتهام به مردم و صدمه زدن به آبروی آنهاست .

شایعه یک فرایند ساده نیست و هدفهای ترکیبی چندی را دنبال می کنند شایعه ای که ناشی از یک دشمن است و ما را وا میدارد که به جعل چیزی که از آن نفرت داریم مبادرت ورزیم ، سبب تسکین احساسات اولیه ما می شود و همچنین توجیه کننده احساسات ما نسبت به یک وضعیت خاص است، شایعه در یک محیط اجتماعی متجانس حرکت می کند و تا زمانی که امیال شخصی و قوی افرادی که در نقل آن شریک هستند، به خود جلب می کند ، به حرکت خود ادامه می دهد.

نفوذ نیرومند این امیال شایعه را به عنوان عاملی توجیه کننده به کار می گیرد ، عاملی که از آنها تنها بیان تمایل احساسی انتظار نمی رود بلکه تشریح این تمایل و معنی دار کردن و توجیه آن مورد انتظار است .

در تغییرات مربوطه به ادراک و فاصله حافظه فرد در طول زمان و در تحریفات مربوط به داستان در حین انتقال آن از یک فرد به فرد دیگر ، یک شیوه تحریف وجود دارد . و همچنین در مورد مسئله تحریف سه پدیده تعدیل، شاخ و برگ دادن و جذب به چشم می خورد . مثل یک داستان در حین انتقال از شخصی به شخص دیگر به تدریج کوچکتر از گذشته، قابل فهم تر و از نظر بازگو کردن، ساده تر می شود . در حین فرایند انتقال متوالی ، بسیاری از جزییات اصلی داستان کم کم تعدیل می شوند ، در خصوص شایعات نیز بسیار از جزییات موجود در ابتدای زنجیره انتقال به شدت حذف می شوند . برای تحلیل شایعه باید با اصول بیان شده در متن آشنا بود و بداند که چگونه آنها را به کار برد .
بدون شک فرد باید در مورد آنچه می شنود یا می بیند تا حد معقولی شک کند و به طور طبیعی اصول را با تجربه های گذشته خود که مربوط به آنهاست مقایسه کند و آنگاه آنها را بر دلیل های عینی مدون استوار سازد.

تحلیل هر شایعه به وضعیت روانی و اجتماعی جامعه مربوطه ارتباط داشته و می بایست علل و انگیزه ها و موقعیت زمانی و مکانی و افکار عمومی را مد نظر قرار داد

انتهای پیام/*

مطالب مرتبط

برنجستان