در ادامه مومنی از علت نرسیدن ایران به اهدافش در منطقه قفقاز بیان میکند: «ما اصلاً نگاهی به قفقاز و کشورهای شمال غربی نداشته ایم و نگاهمان بیشتر به جنوب، حوزه عربی و شمال آفریقا بوده است که حتی نتونستیم راهی باز کنیم. مثلاً در مانوری که ایران انجام داده، جمهوری آذربایجان اعتراض میکنند و ترکها اتحادیه تشکیل میدهند.
اما پاکستان که اصلاً هیچ سنخیتی با قفقاز ندارد، در آنجا حضور پیدا میکند و نیروهای نظامی اش را میآورد. در واقع هر کشوری برای منافع خودش در تلاش است. پاکستان برای این به قفقاز آمده است تا مانع راهیابی هندوستان به دریای سیاه از طریق کریدور جنوب به شمال (ایران، آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) شود.
یعنی در رقابتی که ایجاد شده برای سرمایه گذاری آمده است. اما ما نتوانستیم در آذربایجان که ۸۵ درصدش شیعه است، جایگاهی داشته باشیم و در ارمنستان و گرجستان که در واقع تاریخ و فرهنگ مشترکی داریم و به نوعی شاخههای درخت کهنسال ایران بوده، حضور یابیم. به همین دلیل ما مشکل داریم و امروز ترکیه توانسته حضور داشته باشد و همچنین اسرائیل در آذربایجان و گرجستان حضور دارد و حضورش را کم کم آشکار خواهد کرد. اما ما هنوز نمیدانیم چیکار باید بکنیم یا نباید بکنیم؟»
در ادامه این کارشناس قفقاز میگوید: «ارمنستان از یک سمت در محاصره آذربایجان و از سمت دیگر در محاصره ترکیه است و هر دو کشور اختلاف دارند. بحث پروژه قتل ارامنه را علیه ترکیه مطرح کرده و از سمت دیگر بحث اختلافات مرزی با آذربایجان را مطرح میکند. ما از سه راه میتوانیم به دریای سیاه راه پیدا کنیم؛ از طریق آذربایجان، ترکیه و ارمنستان. راه آذربایجان و ترکیه بسته است و ایران از تنها مسیری که میتواند به کریدور جنوب به شمال دسترسی داشته باشد و از تجارت با روسیه، اوکراین، کشورهای بالتیک و دریای سیاه استفاده کند، ارمنستان است.
الان جمهوری آذربایجان این مسیر را بسته و ایران عملاً از تجارت با ارمنستان و دیگر کشورهای منطقه محروم شده است. این نیاز ایران است که در مقابل پیمانهایی که ترکیه و آذربایجان بستهاند، با ارمنستان برای حفظ منافع ملی خودش متحد شود. البته در واقع ما دیر اقدام کرده ایم.
وقتی جنگ قره باغ شروع شده بود، آیا کارشناسان و مسئولین ما که در مورد این موضوع تصمیم میگرفتند، نمیدانستند که بخشی از مسیر کاپان به گریس که حدود ۲۴ کیلومتر است در خاک آذربایجان قرار میگیرد و در صورت آزاد شدن این خاک توسط جمهوری آذربایجان، میتوانند آن جاده را ببندند. ما قبلاً دیده بودیم که آذربایجانیها جاده آستارا را بسته اند و نگذاشتند کامیونهای ایرانی ترانزیت کنند. چرا در زمان جنگ ۴۴ روزه این مسائل را بررسی نکردند تا بتوانند با جمهوری آذربایجان توافق نامه امضاء کنند.
الان مسیر را بستند و دوتا از رانندههای ما را گرفتند و یک معضل امنیتی، سیاسی و اقتصادی ایجاد شده است. آیا نمیشد این مشکل را قبلاً حل کرد؟ این سوالاتی است که متاسفانه کسی جوابگو نیست. مشکل ما این است که افرادی بر روابط ما با این منطقه تصمیم میگیرند، اصلاً اشراف بر منطقه قفقاز ندارند.»
مومنی در مورد تقابل ایران و آذربایجان و شدت آن اظهار کرد: «فکر نکنم تقابل ما با آذربایجان بیش از این شود. البته این تقابلی که ایجاد شده با خود آذربایجانیها نیست. آذریها اصلاً به دنبال تشنج و بحران با ایران نیستند؛ خانواده الهام علی اف و هئیت حاکمه به دنبال این نیستند. این امتیازاتی است که ترکیه، اسرائیل، اروپا و آمریکا به آذربایجان در قبال آزادسازی مناطق اشغالی ارمنستان، داده اند.
من مطمئن هستم این بحث تشنجی که ایجاد شده، قطعاً زیر نظر اسرائیل و ترکیه بوده است. یعنی آذریها آنقدر بیسیاست نیستند که با کشوری مثل ایران درگیری ایجاد کنند. چون تازه جنگ در آذربایجان تمام شده است و آنها نیاز به آرامش و همفکری با احزاب سیاسی دارند و آقای الهام علی اف و دولتش دنبال تنش نبودند. مطمئناً این تنش با سفارش ترکیه و اسرائیل یا برای نیات آمریکاییها جهت بستن را بر ایران و محکم کردن تحریمها بوده است. این تنشها را در واقع باید یک تصمیم فرا آذری بدانیم.
اجماع برای فشار به ایران جهت دادن امتیازات بیشتر بوده است. ترکیه البته به دنبال کریدور نخجوان به باکو است تا ترانزیت خط لوله انرژی خودش را از طریق این کریدور انجام دهد و راه ایران به دریاس سیاه را ببندد. اسرائیل نیز به دنبال تنش و بحران سازی است که بتواند ایران و آذربایجان را به اهداف قومی و پانترکیستی مشغول کند. چون یکی از شیوههای اسرائیل برای ایجاد تنش، استفاده از اختلافهای قومی، قبیلهای و زبانی است که از این راه میخواهد استفاده کند.»
در مقابل سوال آیا ایران باید پایگاه نظامی در ارمنستان ایجاد کند؟ این کارشناس مسائل قفقاز میگوید: «ارمنستان مرزها و پایگاه هایش طبق قراردادی در اختیار روسیه قرار دارد و روسیه ضامن حفظ مرزهای ارمنستان است. به همین دلیل ایران نمیتواند و نمیخواهد در خاک ارمنستان حضور پیدا کند. ولی میتواند در قالب همکاریهای نظامی و تسلیحاتی با ارمنستان همکاری داشته باشند. این یک اتفاق عادی است مثل پاکستان که امروز به آذربایجان آمده است. در این شرایط بهتر است که ایران رزمایشهای مشترکی ایران با ارمنستان انجام دهد. البته این مسئله مربوط به سیاست گذاریهای کلان نظام میشود.»
در ادامه مومنی بیان میکند: «به زودی ترکیه و آذربایجان با همکاری هم رزمایش جدیدی در نخجوان انجام میدهند. این رزمایش در واقع هدفش ایران است. این اقدامات تنش زا است و میتواند سطح تنش را بالاتر ببرد. چراکه ترکیه به دنبال منافع خودش است و منافعش در ایجاد اختلال در روابط بین ایران و آذربایجان است. هرچه آذربایجان از ایران دورتر شود ترکیه و اسرائیل میتوانند از این کشور سوءاستفاده کنند. ولی این را نباید فراموش کرد که تنش به نفع هیچ کس نیست.
نه ایران میتواند از تنش سود ببرد و نه آذربایجان. این اتفاقات موقتی برای امتیازگیری است و البته قدرتها را هم محک میزنند. قطعاً اگر ایران قدرتمند وارد شود آنها کوتاه میآیند. ترکیه و آذربایجان نمیتواند در یک اختلاف بلند مدت با ایران مقاومت کنند و میدانند که نیروهای نظامی ایران توان این را دارند که از خاک خودشان دفاع کنند و اجازه نمیدهند که اسرائیل به عنوان تهدیدی علیه ایران اقداماتی در همسایگی ایران انجام دهد.»
در آخر مومنی از نقش روسها در تنشهای قفقاز میگوید: «این تنشها موقتی است، ولی اینجا بحث بده و بستان است. من فکر میکنم روسها در این منطقه حضور دارند و به نوعی سعی دارند بر حسب مصالح خودشان ورود کنند. در بحث این که آیا کریدور نخجوان و ترکیه به باکو ایجاد بشود یا نشود؟ اگر روسها موافقت کنند مطمئناً این کار انجام میشود و اگر موافقت نکنند نمیشود.
ایران نمیخواهد این کریدور راه بیافتد، چون تبعات امنیتی برای ایران دارد و ژئوپلتیک منطقه به هم میخورد. همچنین درآمد اقتصادی ایران کاهش پیدا میکند. به نظر من روسها میتوانند این مسئله را خاتمه دهند. روسها اگر نظرشان ایجاد کریدور بین نخجوان و باکو باشد مطمئناً این را قبول خواهند کرد. در واقع در شرایط عادی نظرات در ارمنستان در واقع نظر روسیه است. در این مورد هم بی شک روسیه بازی کننده اصلی خواهد بود.»