به گزارش اندیشه معاصر؛ دکتر علیرضا ملازاده در یادداشتی که در اختیار پایگاه خبری اندیشه معاصر قرار داده است درباره بحوان های اجتماعی و اعتیاد چنین نوشت: دوران پس از جنگ جهانی، دوران جنگ سرد و جنبشهای پوچ گرایی نظیر هیپیگری در امریکا و اروپا بود. در این دوران بسیاری از جوانان و دانشجویان به دلیل بحران های شدید مالی وبیکاری، بحران هویت و فقدان معنویت به عرفان های جدید و مصرف مواد مخدری نظیر «ماری جوانا» روی آورده بودند. اندکی پس از این سال ها، عرفان سرخپوستی و شمنیسم هم با کتاب های کاستاندا در حد گسترده ای معرفی شد. این امر سبب شد بسیاری از کسانی که به دلایل مختلف به مواد مخدر رو آورده بودند، این کتابها را تأییدی بر عمل شان بدانند و به توجیه معرفتی این اعتیاد دست بزنند.
شروع این جریان در سال ۱۹۶۰ میلادی در لوس انجلس بود. دانشجوی جوانی به نام کارلوس کاستاندا در رشته مردم شناسی دانشگاه کالیفرنیا مشغول تحصیل بود و در پی یافتن زمینه ای برای تحقیقات میدانی درباره گیاهان توهم زا و روش های سرخپوستان در استفاده از آنها، سفری را آغاز کرد. او با پیرمرد سرخپوستی که به گفته دوستش یک شمن و صاحب معرفت نهانی درباره گیاهان توهم زا بود، با نام دون خوان ماتیوس دیدار می کند. این دیدار اتفاقی ، این دانشجوی مشتاق را تبدیل به یک مصرف کننده مواد و رهروی فرقه تولتکها یا شمنیسم می کند. یادداشتهای مردمشناسی وی از گفتگو با دون خوان، شمن سرخپوست ، منتشر شد. این یادداشتها بیشتر به خاطرات شخصی شبیه بود تا تحقیقات علمی و کاستاندا در نوشتههای خود روش تحقیق و مشاهده ی علمی را رعایت نکرده ، به جای این که از دید یک محقق بیطرف آن را به انجام برساند، علایق و نظرات خود را در تنظیم نوشتهها وارد کرده و تبدیل به یک مرید و پیرو چشم بسته شده است.
چاپ کتاب اول او در 1968توسط انتشارات دانشگاه به مدت سه سال طول کشید و مخالفتهای زیادی با آن شد، چون کتاب از ارزش علمی و مردمشناسی چندانی برخوردار نبود. سرانجام با پشتیبانی و اصرار دو استادی که از ابتدا بر کار کاستاندا نظارت داشتند ،کتاب او به عنوان پایاننامه فوق لیسانس، تأیید و توسط انتشارات دانشگاه لوس آنجلس منتشر شد. سومین کتاب کاستاندا با عنوان “سفر به دیگر سو” نیز با وجود انتقادهای شدیدی که در هیات علمی دانشگاه در خصوص تردید در واقعی بودن گزارشهای او ابراز میشد، به عنوان رساله دکترای وی مورد قبول قرار گرفت.

کاستاندا یکی از چهره های اثرگذار ادبی و معنوی نیمه دوم قرن بیستم به شمار می رود و کتاب های دوازده گانه او به زبان های مختلف ترجمه و منتشر شده و در بسیاری از کشورها در سال های قبل از سال 2000رکوردار فروش بوده اند. این کتابها از دهه ۱۳۶۰ شمسی به فارسی ترجمه شد. از آثار وی میتوان: “آموزشهای دون خوآن”، “حقیقتی دیگر”، “دومین حلقه قدرت”، “سفر به دیگر سو”، “افسانه قدرت”، “هدیه عقاب”، “آتش درون”، “قدرت سکوت”، “کرانه فعال بیکرانگی” و “هنر رؤیا دیدن” را نام برد.
یکی از موارد مهم و اساسی در آثار کاستاندا، مصرف گیاهان توهمزا و تجربههای عجیب و غریب حاصل از آنهاست. بخش اعظم برخی آثار او به توضیحات مفصلی دربارهی چگونگی تهیه و مراحل آمادهسازی و مصرف این گیاهان و توصیف جزبهجزء تجربهها و توهمات و مشاهدات حاصل از آنهاست که با دونخوان دربارهی هر یک به گفتوگو میپرداخته و او نیز یافتههای شاگردش را بررسی میکرده است. کاستاندا در طول یک دهه شاگردی گمان میکرد راه درک معرفت دونخوان تنها استفاده از همین گیاهان و روشهای اعجابآوری بود که استادش به او میآموخت. دو کتاب اولش، آموزشهای دونخوان و حقیقتی دیگر به شدت تبلیغ مصرف این مواد است. دونخوان به تفکیک و در مواقع مختلف سه نوع گیاه توهمزا را به کمال میشناخت و به کار میبرد. پیوت، علف جیمسون یا علف شیطان و نوعی قارچ توهمزا Psilocybe Mexicana) ) سرخپوستان امریکا قبل از تماس با اروپاییها خاصیت این سه گیاه توهمزا را شناخته بودند و به دلیل خاصیتشان به طور گستردهای از آنها برای لذت، مداوا، افسونگری و دستیابی به حالت خلسه استفاده میکردند. دونخوان در زمینهی خاص آموزش خود، مصرف تاتوره و مکزیکانا را به تحصیل قدرت (قدرتی که او آن را «همزاد» مینامید) مربوط میساخت. او مصرف لوفوفورا را به تحصیل خرد با شناختِ راه درست زندگی کردن مربوط میساخت. دونخوان به این حالات و توهم های پس از مصرف این مواد به چشم واقعیت و شهود مینگریست.
طبقهبندی این گیاهان به عنوان «گیاهان توهمزا» و حالاتی که به عنوان “واقعیت غیرعادی” درپی داشتند، ابداع شخص کاستانداست. دونخوان چنین میانگاشت و توضیح میداد که این گیاهان گردونههایی هستند که انسان را به نیروها یا قدرتهای غیرشخصی ویژهای هدایت میکنند و حالاتی که در انسان به وجود میآورند، «دیدارها»یی است که هر جادوگر باید با آن قدرتها داشته باشد تا توان چیرگی بر آنها را به دست آورد.
دونخوان پیوت را «مسکالیتو» مینامید و آن را آموزگاری خیرخواه و نگهبان انسان برمیشمرد. مسکالیتو «راه درست زندگی» را میآموخت از آنجا که پیوت معمولاً در مجالس جادوگران خورده میشد و شرکت کنندگان در آن به ویژه برای گرفتن درسی در جهت راه درست زندگی گرد میآمدند.
دونخوان، تاتوره و قارچ را قدرتهایی از گونهای دیگر میدانست. او آنها را «دلیل» مینامید و میگفت که قابل رام شدن و دستآموز شدن هستند و هر جادوگر در واقع قدرت خود را از دستآموز کردن یک «دلیل» به دست میآورد. دونخوان قارچ را برتر میشمرد و مدعی بود قدرت نهفته در قارچ «دلیل» شخصی اوست و این دلیل را «دود» یا «دودک» میخواند.
روش کار دونخوان برای بهرهوری از قارچ این بود که قارچها را در کدوی قلیانی کوچکی میگذاشت تا خشک شوند و به صورت گردی نرم درآیند. او سر کدو را برای مدت یک سال مهر میکرد و سپس گرد نرم را با پنج گیاه خشک شده دیگر میآمیخت و معجونی آماده کشیدن در چپق فراهم میکرد.
او معتقد بود برای رسیدن به معرفت، شخص باید هر چند بار که بتواند، با «دلیل» دیدار کند. او باید با دلیل آشنا شود و لازمهی این اصل نیز آن بود که شخص بارها آن معجون توهمزا را بکشد. شیوهی «قارچ کِشی» در عمل مستلزم بلعیدن گرد نرم قارچ بود که در چپق سوخته و خاکستر نمیشد همراه با فروبردن دود پنج گیاه دیگری که این معجون را میساختند.
کاستاندا دربارهی حالتهای عجیبی که پس از مصرف گیاهان روان گردان به او دست میداده و آن را «واقعیت غیرعادی» نامیده به تفصیل بحث کرده است. برخی از آنها عبارت است از: دیدار با مسکالیتو در حالت خلسه و گفتوگو با او، مالیدن خمیری خاص به شقیقهها و غیبگویی با مارمولک ها، مالیدن مخلوطی خاص از ریشهی داتوره به بدن و احساس دراز شدن پاها و پرواز در هوا و فرود آمدن چون پری به زمین، احساس بیجسمی و ورود به دیوار و ستون، مبدل شدن به یک کلاغ پس از تدخین با چپق، مبارزه با جادوگری چند چهره، مواجه با موجودی عجیب که نگهبان عالم دیگر است، سوار شدن بر حبابهای رودخانه و سیر در هوا و سفری دور و دراز در آب، دیدن صورت دونخوان به صورت نور مواج، یافتن سوراخ بین صداهای روحگیر، مواجهه با موجودات غیرمادی و نیز دیدن اعمال شگفتانگیز از دون خنارو دستیار دونخوان.
او درکتاب تعلیمات دون خوان از مصرف بیش از حد (over dose ) خود چنین توصیف می کند: دون خوان تکه دیگری از پیوت برداشت و به من داد تا بجوم و دور تجدید شد تا آن که من ۲۴ تکه را جویده بودم و در این موقع احساس تشنگی ، سرما وناراحتیم محو شده بود. در اینجا وی از صفحه 112تا ۱۱۸ کتاب تعلمیات دون خوان توهمات حسی خود را از جمله دیدن دون خوان به شکل یک زنبور عسل غول پیکر، بیان می کند.
آن گونه که در آموزشهاى دون خوان به کاستاندا بارها و بارها بازگو شده است، هدف و غایت در عرفان ساحرى، دستیافتن به «قدرتهاى جادویى» است. در همین راستا «تجربه وحدت با طبیعت» به میان آمده، اما در این تجربه مصرف مواد مخدر نقش اصلی دارد و بدون اتکاء به آن، حاصل نمی شود. در واقع اساس عرفان ساحرى و توجه ویژه به نیروهاى طبیعت، تسلط بر نیروهاى طبیعى و فوق طبیعى و دیگر گرایشهاى ماورایى انسان ناشی از توهمات حواس مختلف مصرف مواد مىباشد. در همین راستاست که کاستاندا در کتاب قدرت سکوت تصریح مىکند که استاد یعنی دون خوان، تاکنون چندین نفر را با قدرتهاى جادویى ( همان مواد مخدر است ) کشته است.
گیاهان قدرت و داروهاى روانگردان همچون پیوت، قارچ، تاتوره و بذر ذرت که کاستاندا شرحى دراز درباره کشت و تربیت و طرز استفاده از آنها در کتابهایش آورده است، همگى با منطق «محور قرار دادن قوه وهم» در عرفان ساحرى است و به حاشیه راندن قوه درک و تعقل. عرفان ساحرى به گونهاى وحشتناک به استفاده از گیاهان روانگردان و تجربه دنیاى وهم تشویق نموده است.
علیرغم آن که کاستاندا در کتاب هایش بر خلاف روش علمی پدیده ها طریقت شمنیسم را از سنتهاى کهن، پررمز وراز و عرفانی معرفی می کند ، به نظر ما در این طریقت جادویی در کار نیست وصرفا توهم مواد است که باعث می شود دون خوان مثل سایر معتادین، احساس قدرت، بصیرت و تمامیت کند. دون خوان در این باره می گوید: «(در زمانهاى گذشته) پس از سال ها سر و کار داشتن با گیاهان اقتدار، بعضى توانستند به «عمل دیدن» بصیرت درونى دست یابند. البته بینندگانى که فقط مىتوانستند ببینند. آنها با ناکامى روبهرو شدند و هنگامىکه سرزمینشان مورد تاخت و تاز فاتحان قرار گرفت، آنها نیز مانند هر آدم دیگرى بىدفاع ماندند. این فاتحان تمام دنیاى تولتکها را تصرف کردند و همه چیز را به خودشان اختصاص دادند. (آتش درون کاستاندا، مهران کندرى ص ۱۵). همان طور که ملاحظه می شود، این جملات وی مثل خیلی از جملات کتاب های دوازده گانه او توهمی ومغشوش است.
در موارد زیادى کاستاندا اشاره به توهمات ترسناک، رویاها و کابوسهاى آزاردهنده ای که مدت های طولانی در زندگى او سایه انداخته ، ذکر مىکند. در کتاب تعلیما ت دون خوان چنین ذکر می کند : احساس کردم که شرایطم بدتر می شود چون طول این دوره این حالات افزایش می یافت. از صدای هاپیما سخت آگاه شدم، صدای موتورهای شان به طور اجتباب ناپذیری حواس مرا به خود جلب می کرد، طوری می نمود که مثلا داخل آن هستم یا با آن در پروازم و این احساس ناراحت کننده یا بود. سپس در ادامه این مشکل که باعث نگرانی وی شده بود را با دون خوان در میان می گذارد و او نتیجه می گیرد که کاستاندا از نداشتن روح رنج می برد.” به او گفتم که این توهما ت را از وقتی که قارچ دود کرده ام داشته ام، اما او پا فشاری نمود که این پدیده ای تازه است. او گفت که من قبلا می ترسید ه ام و فقط چیزهای بی معنی را خواب می دیده ام ، اما حالا واقعا افسون شده ام. در اینجا افسون شدن یعنی توهمات مداوم ناشی از مصرف بیش از حد قارچ مخدر که دون خوان آن را ناشی از پیشرفت عرفانی و جادویی می داند ولی در واقع توهمات شنیداری ناشی از مصرف مواد در کاستاندا است.
نتیجه گیری
با توجه به شرایط دوران کرونا وپساکرونایی مشابه بعد از جنگ جهانی دوم که در آن قرار داریم، باید مراقب بحران های مختلف روانی، اعتقادی و اعتیادی در بین مردم و به ویژه جوانان ودانشجویان باشیم. بحران هایی که در برخی افراد به صورت افسردگی ،بی تفاوتی و اعتیاد ظهور کند. در این دوران هر انسانی نتواند هوشمندانه با این بحران ویروسی مقابله کند ،احتمال بروز بیماری ومشگل در او بیشتر است. به نظر می رسد حیطه های مهم و کمک کننده به انسان در این عصر جدید فراکرونایی ، معنویت در کنار دانش است.
دکتر علیرضا ملازاده ، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، نویسنده و روان درمانگر
alimollazade@yahoo.com
alimollazade15: instagram
مینا اکبری
21 اردیبهشت 1400
استاد گرامی جناب دکتر ملا زاده مقاله بسیار خوبی بود و فکر میکنم این شرایط بعد از کرونا هم بوجود بیاید
نظرات بسته شده است