نگاهی به ماهیت حقوقی جرم محاربه

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ جرم محاربه، یکی از مفاهیم بنیادی و کلیدی در نظام حقوقی ایران است که به نوعی به امنیت عمومی و نظم اجتماعی ارتباط دارد. جرم محاربه بخصوص در اغتشاشات اخیر دوباره مورد بررسی قرار گرفته است.

تعریف و مفهوم محاربه

محاربه، به معنای استفاده از سلاح به منظور ایجاد ترس و ناامنی در جامعه تعریف می‌شود. این عمل به عنوان یکی از جرایم حدی در قانون مجازات اسلامی شناخته می‌شود و از آن جایی که به امنیت ملی و اجتماعی آسیب می‌زند، دارای پیگرد قانونی شدید است. محاربه تنها به استفاده از سلاح محدود نمی‌شود بلکه شامل تمام اقداماتی است که جان، مال یا ناموس افراد را تهدید کند. در واقع، هدف ایجاد رعب و وحشت در میان مردم است.

مبنای فقهی و قانونی جرم محاربه

جرم‌ محاربه و مجازات آن صراحتا در قرآن آمده است. خداوند می فرماید:« کیفر آنها که با خدا و پیامبر به جنگ بر می خیزند و در روی زمین دست به فساد می زنند. (و با تهدید به اسلحه به جان و مال و ناموس مردم حمله می برند) این است که اعدام شوند یا به دار آویخته گردند یا (چهار انگشت از) دست راست و پای چپ آنها بریده شود و یا از سرزمین خود تبعید گردند، این رسوایی آنها در دنیاست و در آخرت مجازات بزرگی دارند. – مگر آنها که قبل از دست یافتن شما بر آنان توبه کنند، بدانید (خدا توبه آنها را می پذیرد) خداوند آمرزنده و مهربان است. » (مائده 33_34)

ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی، مقرر می دارد :”محاربه، عبارت از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آن ها است، به نحوی که موجب نا امنی در محیط گردد.” همچنین، ماده ۲۸۱ قانون مجازات اسلامی، در خصوص محارب، مقرر می دارد: “راهزنان، سارقان و قاچاقچیانی که دست به سلاح ببرند و موجب سلب امنیت مردم و راه ها شوند، محاربند.”

ارکان محاربه

جرم محاربه دارای دو رکن اصلی زیر است:

رکن مادی: رکن مادی این جرم، عبارت است از:

قیام مسلحانه، تهدید علیه جان، مال یا ناموس مردم

قیام مسلحانه به معنای استفاده از سلاح برای ایجاد رعب و وحشت در میان مردم است. تهدید علیه جان، مال یا ناموس مردم نیز به معنای ایجاد ترس و وحشت در میان مردم از طریق تهدید به قتل، سرقت، یا تعرض به ناموس آنان است.

رکن روانی: رکن روانی این جرم، عبارت است از:

قصد ایجاد رعب و وحشت در میان مردم

شرط وقوع جرم محاربه

شرط اختصاصی تحقق جرم محاربه استفاده از سلاح به عنوان عنصر اصلی می‌باشد.استفاده از سلاح در جرم محاربه به عنوان عنصر اصلی و تعیین‌کننده شناخته می‌شود. طبق ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی، سلاح باید توانایی ایجاد رعب و ترس در جامعه را داشته باشد. فقط وجود سلاح نیست که جرم را محقق می‌کند، بلکه نوع استفاده از آن و تأثیر روانی آن بر جامعه نیز اهمیت دارد. حتی اگر سلاح کشیده نشود، اما به شکل تهدیدآمیز از آن استفاده شود، می‌تواند به عنوان محاربه تلقی گردد

ویژگی‌های سلاح در جرم محاربه:

_ توانایی ایجاد رعب و وحشت در افراد

_ استفاده از سلاح به صورت تهدیدآمیز، حتی بدون خشونت فیزیکی

_تأثیر روانی بر جامعه به عنوان ملاک اصلی

_ ایجاد رعب و ناامنی در جامعه

ایجاد رعب و ناامنی در جامعه یکی دیگر از شروط حیاتی برای تحقق جرم محاربه است. هر عملی که موجب ترس در بین مردم گردد، می‌تواند به عنوان محاربه محسوب شود. حتی اگر استفاده از سلاح به جرح یا قتل منجر نشود، اما به نحوی اثرگذار بر احساس ترس مردم باشد، می‌تواند در زمره‌ی محاربه قرار گیرد. بنابراین، این شرایط از اهمیت فائقه‌ای در حفظ امنیت اجتماعی برخوردار است.

مجازات‌ جرم محاربه

مجازات‌های تعیین‌شده برای محاربه شدید و علاوه بر آن به منظور حفظ امنیت عمومی و جلوگیری از اقدامات مجرمانه بیشتر در نظر گرفته شده‌اند. طبق ماده ۲۸۲ قانون مجازات اسلامی، مجازات‌های مختلفی مانند اعدام، صلب، قطع اعضا و در برخی موارد تبعید ممکن است برای محاربین در نظر گرفته شود.

اعدام: شدیدترین مجازات برای محاربین؛ در مواردی که تهدید به جان یا امنیت عمومی به شدت صورت گرفته باشد، اعمال می‌شود.

صلب: به معنای به دار آویختن مجرم است.

قطع اعضا: در شرایط خاص، ممکن است قاضی تصمیم به قطع یکی از اعضای بدن محارب بگیرد.

تبعید: قاضی می‌تواند مجرم را به تبعید به مکانی دیگر محکوم کند.

در حکم محاربه یعنی چه؟

بعضی جرایم هستند که از منظر قانون گذار، در حکم محاربه محسوب می شوند و مجازات محارب، بر مرتکب آن ها، اعمال می شود که به این جرایم، در حکم محاربه می گویند و در این قسمت، قصد داریم، در خصوص آن ها، صحبت کنیم که به شرح زیر هستند:

ماده ۱۳۰ فصل چهارم قانون مجازات اسلامی، مقرر می دارد: ” زمانی که عنوان محارب یا مفسد فی الارض بر سردسته گروه مجرمانه صدق کند، حسب مورد،‌به مجازات محارب یا مفسد فی الارض محکوم می گردد.”بر اساس این ماده، می توان گفت، در برخی موارد، چنانچه سردستگی گروه مجرمانه، متصف به عنوان محارب شود، در حکم محاربه بوده و مجازات محارب که بسته به نظر قاضی، یکی از ۴ مورد، اعدام، صلب، نفی بلد یا قطع دست راست و پای چپ، خواهد بود، بر سردسته، اعمال می گردد.

ماده ۱۷ قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مقرر می دارد: ” هر نظامی که برنامه براندازی به مفهوم تغییر و نابودی اساس نظام‌ جمهوری اسلامی ایران را طراحی یا بدان اقدام نموده و به این منظور، جمعیتی تشکیل‌ دهد یا اداره نماید یا در چنین جمعیتی شرکت یا معاونت موثر داشته باشد، محارب‌، محسوب می‌ شود.” بر اساس این ماده، تشکیل جمعیت، به منظور براندازی و نابودی اساس نظام جمهوری اسلامی یا معاونت موثر در چنین جمعیتی یا شرکت در آن، در حکم محاربه بوده و مجازات محاربه، بر این افراد، اعمال خواهد شد.

تفاوت محاربه و بغی

یکی از تفاوت‌های مهم محاربه و بغی، تفاوت از حیث موضوع جرم است. موضوع جرم، آن چیزی است که جرم روی آن واقع می‌شود. در جرم سرقت، موضوع جرم، مال غیر و در جرم قتل، موضوع جرم حیات انسان است. محاربه یکی از مصادیق بارز جرائم علیه امنیت داخلی است، لذا موضوع آن هم امنیت کشور است. لیکن این امنیت پیش از آنکه ناظر به امنیت دولت باشد، ناظر به امنیت عمومی مردم است. مقابله با دولت و حکومت اسلامی در قلمرو جرم «بغی» قرار می‌گیرد، در حالی که در جرم محاربه اخلال در امنیت جامعه (مردم) ایجاد می‌شود، صرف نظر از این که دولت حاکم چه دولتی باشد.

نتیجه گیری

در پایان باید گفت جرم محاربه از لحاظ فقهی مختصات خاصّ خود را دارد. برای تحقّق محاربه همان طور که در مادّه ۱۸۳ قانون مجازات اسلامی هم به پیروی از متون فقهی آمده است، وجود دو پایه اساسی ضرورت دارد: یکی برکشیدن سلاح توسط محارب که ناظر به رکن مادّی جرم محاربه است و دیگری وجود قصد ارعاب مردم که ناظر به سوءنیت خاصّ محارب است.

 *نفیسه ترابنده

پایان/*

اندیشه معاصر را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.