فضیلت روزه و روزه داری با طعم شعر و ادبیات در ماه رحمت حق و ایام شهادت انسان کامل امیرالمؤمنین علی(ع) دیگر بار دیوان امام(ره) را ورقی می زنم. در بین ۱۵۱ غزل، سه قصیده، دو مسمط، یک ترجیع بند و قطعات و اشعار پراکنده پیر جماران که در مضامین ...
در ماه رحمت حق و ایام شهادت انسان کامل امیرالمؤمنین علی(ع) دیگر بار دیوان امام(ره) را ورقی می زنم. در بین ۱۵۱ غزل، سه قصیده، دو مسمط، یک ترجیع بند و قطعات و اشعار پراکنده پیر جماران که در مضامین عرفانی، مذهبی، اجتماعی و انتقادی سرشار از فنون و صنایع ادبی شعر فارسی، برای اهل شعر و ادب و دوستدارانش به یادگار مانده است در صفحه ۳۰۰ به یک غزل کوتاه عراقی به بحر هزج مثمن برمی خوریم که آن عزیز فرزانه در ۲۹ شعبان ۱۴۰۷/ ۸ اردیبهشت ۱۳۶۶ در آستانه ورود به ماه مبارک رمضان سروده است:
ماه رمضان شد می و میخانه بر افتاد
عشق و طرب و باده به وقت سحر افتاد
افطار به می کرد برم پیر خرابات
گفتم که تو را روزه به برگ و ثمر افتاد
با باده وضو گیر که در مذهب رندان
در حضرت حق این عملت بارور افتاد
در این غزل امام خمینی(ره) از دیدگاه عرفانی خویش آمدن ماه رمضان را قلندرانه تصویر کرده اند، در بیت نخست آمدن ماه رمضان خورد و خوراک ظاهری (می و میخانه) را برمی اندازد زیرا که حق امر به روزه کرده است و عشق که دوستی حق را گویند با وجود طلب تمام و اهل معرفت تمام هستی را زاییده وی می دانند، و طرب (شادمانی، در اصطلاح تصوف: انس با حق تعالی) و باده (شراب و در زبان اهل عرفان غلیان عشق ناشی از تجلیات پی درپی است که از این روی آن را «باده عرفان» گفته اند) همگی به هنگام سحرگان میسر می شود، در بیت دوم، می: شراب است و در اصطلاح، فیض الهی است که شامل سالک شود و سکر معرفت است که اهل طریق را دست دهد و پیر خرابات (مرشد کامل که مرید را به ترک رسوم و عادات فرامی خواند و به راه فقر و فنا رهسپار می شود) به آن «می» روزه می گشاید و افطار می کند و مرید (پیر جماران) مژده قبولی (برگ و ثمر دادن) روزه اش را به وی می دهد، آنگاه در بیت سوم خطاب به پیر خرابات می کند که با باده عرفان وضو بگیر که در مذهب رندان (رند: زیرک و لاابالی و بی قید و در اصطلاح، کسی که جمیع کثرات و تعینات ظاهری، امکانی، اعیان و صفات را از خود دور ساخته باشد) این کردارت پذیرفته است.
حکیم ابوالقاسم فردوسی ایام رمضان را وقت مناسبی برای شناخت انسان از خود بیان کرده تا میزان علاقه به پروردگارش را بسنجد:
همان بر دل هر کسی بوده دوست /نماز شب و روزه آیین اوست.
خواجه حافظ شیرازی شرط قبولی روزه روزه دار را روزه گرفتن از سر علاقه و عشق و نه فقط به منظور ادای دین و تکلیف می داند. وی با آوردن حج در کنار روزه به اهمیت آن اشاره می کند و تقدس آن را به جلوه کلام می آراید:
ثواب روزه و حج قبول، آن کس برد/که خاک میکده عشق را زیارت کرد.
حکیم اوحدی مراغه ای نیز با ظرافت تمام از واژه روزه استفاده می کند تا تذکر دهد که با جلوگیری از اسراف می توان در عین حفظ سلامتی دیگران را هم از گرسنگی رهانید:
روزه دار و به دیگران بخوران/نه مخور روز و شب شکم بدران
اطاعت از خدا از روشنایی است
بر انسان روزه هم امر خدایی است
ولیکن روزه خواری بین مردم
نشان از منتهای بی حیایی است
روزه یعنی مشق درس زندگی
اندکی تهذیب نفس و بندگی
روزه داران چون رها از شهوتند
در تفکر ماورای لذتند
تشنگی یا ضعف و میلی دلپذیر
روزه داران را نمی سازد اسیر
آدمی در روزه حتی از حلال
می کند دوری به امر ذوالجلال
پس چنین فردی که دارد نان و آب
لیکن از آنها نماید اجتناب
کی خورد از دیگران مال حرام؟
کی کثافت می خورد جای طعام؟
روزه انسان را تکامل می دهد
روح آدم را تعادل می دهد….
در این ماهی که روزش روزه هستی
کنار سفره ی رحمان نشستی،
در آن ساعت که سائل را جواب است
دعای روزه داران مستجاب است،
پس از ذکر و نمازت قبل افطار
که گردد نور رحمانی پدیدار،
در آن حالت که سیمت شد بحق وصل
دعا کردی به هر اهل و به نا اصل،
مرا هم از محبت پس دعا کن
به رافت از غم و ظلمت رها کن
که بخشایدخدا جرم و گناهم
نماید حضرت مهدی(عج) نگاهم.
