به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، پیام عید در نماز و دعای عید چیست؟ عید است و بود قبله جانم کویت کردم طلب هلال از ابرویت یک ماه ستاره ریختم با یادت ای مهر بده عیدی...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، پیام عید در نماز و دعای عید چیست؟ عید است و بود قبله جانم کویت کردم طلب هلال از ابرویت یک ماه ستاره ریختم با یادت ای مهر بده عیدی...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر، پیام عید در نماز و دعای عید چیست؟
عید است و بود قبله جانم کویت کردم طلب هلال از ابرویت
یک ماه ستاره ریختم با یادت ای مهر بده عیدی من از رویت
دعای مأثوره و رسیده از معصومین علیهمالسلام در مناسبتها و روزهای مختلف، فقط بیانگر صرف ارتباط عاطفی و احساس با خدا نیست؛ چنانکه فقط خواستن حاجتهای مادّی و معنوی هم نیست؛ بلکه در کنار این دو (ارتباط عمیق عاطفی و احساسی با خدا و درخواست حاجات) این دعاها ارائه دهنده خطوط فکری بسیار عمیق و تحولسازی هستند که می‌تواند شیوه فکری و عملی جامعه را ترسیم سازد و یا مسئله مهم سیاسی زمانی را در قالب دعا و یا اعتقاد صحیح و حق ارائه نماید. نمونه بارز این‌گونه دعاها، «صحیفه سجادیه» و دعاهایی است که در مناسبتهای مختلف از معصومینعلیهمالسلام به ما رسیده است. در این مقال مروری داریم بر دعاهای عید فطر [و قربان] برای بدست آوردن پیام و اهداف عید در اسلام.
برای درک صحیح اهداف و پیامهای ادعیه، لازم است نکاتی بهعنوان مقدمه ارائه شود.
اوّلین نکته، معنای عید است. راغب می‌گوید (۱): «عید آن است که مرتب برمی‌گردد [و تکرار می‌شود] و در شریعت [اسلام] اختصاص یافته به روز عید فطر و روز قربان و چون این روز از نظر اسلام برای خوشحالی قرار داده شده است؛ چنانکه رسول خداصلیاللهعلیهوآله فرمود: «که [ایام عید] ایام خوردن و نوشیدن و عروسی می‌باشد. بر هر روزی که در آن خوشحالی و سرور باشد نیز عید اطلاق شده است. و بر همین اساس در سخن خداوند می‌خوانیم: «پروردگارا از آسمان مائده‌ای بر ما بفرست تا برای اوّل و آخر ما، عیدی باشد.» و عید هر حالتی است که به انسان برمی‌گردد و آنچه برگشته همان نفعی است که از هر چیزی به انسان می‌رسد.» (۲)
از کلام راغب استفاده می‌شود که عید اوّلاً روز شادی و خوشحالی است. و ثانیاً در آن روز به انسان نفعی می‌رسد. هر چند سخن راغب را که عید اختصاص به فطر و قربان دارد قبول نداریم؛ چون اشاره خواهد شد که اعیاد اسلامی چهار عید است و بر جمعه و یوم غدیر نیز عید اطلاق می‌شود.
به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
در فرهنگ اسلامی، یک قاعده عمومی برای عید ارائه شده است که می‌تواند مصداقهای فراوانی داشته باشد و آن این است که هر روزی که در آن گناه نشود، عید به حساب می‌آید. شخصی امام علیعلیهالسلام را دید که در روز عید قربان کنار آبی نشسته و نان خشکیده‌ای را با آب مرطوب می‌کند و می‌خورد، عرض کرد: یا علی! در روز عید هم [بجای غذاهای رنگین] از نان جوی خشکیده استفاده می‌کنی؟ حضرت در جواب آن شخص کلامی را فرمود که بیانگر معیار حقیقی و واقعی عید است؛ حضرت فرمود: «اِنَّمَا هُوَ عِیدٌ لِمَنْ قَبِلَ اللهُ صِیامَهُ وَشَکَرَ قِیامَهُ وَکُلُّ یوْمٍ لَا یعْصَی اللهُ فِیهِ فَهُوَ عِیدٌ؛ (۳) این [روز]، عید کسی است که خدا روزه‌اش را پذیرفته، و نماز او را ستوده است. و هر روزی که خدا در آن نافرمانی نشود، آن روز عید است.»
از این سخن مولا امیر مؤمنانعلیهالسلام استفاده می‌شود که معیار اصلی عید بودن، صرف شادی و خوردن غذاهای رنگین و… نیست؛ بلکه معیار حقیقی آن است که انسان آرامش‌بخش حقیقی؛ یعنی خدا را نافرمانی نکرده باشد و معصیت را که نابودکننده نشاط واقعی است، مرتکب نشده باشد؛ از اینرو آنهایی که چون معصومین گناه نمی‌کنند، از این جهت همیشه عید دارند. حضرت امیرمؤمنانعلیهالسلام فرمود: «اَلْیوْمُ لَنَا عِیدٌ وَغَداً لَنَا عِیدٌ، وَکُلُّ یوْمٍ لَا نَعْصِی اللهَ فِیهِ فَهُوَ لَنَا عِیدٌ؛ (۴) امروز برای ما عید است و فردا برای ما عید است و هر روزی که خدا را معصیت نکنیم برای ما عید است.»
علاوه بر این معیار کلّی، روزهایی نیز به عنوان عید تعیین شده است. حال باید دید چه روزهایی به عنوان عید تعیین شده است؟
به عقیده راغب که از علمای اهل سنّت است، فقط روز عید، قربان و فطر است؛ ولی در منابع شیعه روزهای دیگری نیز به عنوان عید معرّفی شده است. از حضرت صادقعلیهالسلام نقل شده است که از او پرسیدند: «لِلْمُسْلِمِینَ عِیدٌ غَیرُ الْعِیدَینِ؟ قَالَ: نَعَمْ، یا حَسَن! اَعْظَمُهُمَا وَاَشْرَفُهُمَا قُلْتُ وَاَی یوْمٍ هُوَ؟ قَالَ: یوْمُ نَصْبِ اَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللهِ وَ سَلَامُهُ عَلَیهِ عَلَماً لِلنَّاسِ؛ (۵) آیا برای مسلمین عیدی غیر از دو عید (فطر و قربان) است؟ فرمود: بلی،ای حسن برتر و شریفتر از آن دو، گفتم: کدام روز است؟ فرمود: روز نصب امیرمؤمنان – درود خدا بر او باد – به عنوان پرچم‌دار [و پیشوای] مردم.»
عبد الرحمن بن سالم از پدرش و او از حضرت صادقعلیهالسلام پرسید: «هَلْ لِلْمُسْلِمِینَ عِیدٌ غَیرُ یوْمِ الْجُمُعَهِ وَالْاَضْحَی وَالْفِطْرِ؟ قَالَ: نَعَمْ، اَعْظَمُهَا حُرْمَهً. قُلْتُ: وَاَی عِیدٍ هُوَ جُعِلْتُ فِدَاکَ؟ قَالَ: اَلْیوْمُ الَّذِی نَصَبَ فِیهِ رَسُولُ اللهِصلیاللهعلیهوآله اَمِیرَالْمُؤْمِنِین…؛ (۶) آیا برای مسلمانان عیدی غیر از جمعه و قربان و فطر وجود دارد؟ فرمود: بلی، برتر از آنها از نظر احترام. گفتم: فدایت شوم، کدام عید است؟ فرمود: روزی که رسول خدا در آن روز علیعلیهالسلام را [به عنوان امام و پیشوا] نصب کرد.»
در این روایت علاوه بر عید قربان و عید فطر، جمعه و روز غدیر نیز به عنوان عید یاد شده است و عید غدیر برتر از همه آنها شمرده شده است.
به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
و در روایتی جمعه بر دو روز دیگر برتری داده شده است: حضرت صادقعلیهالسلام فرمود: «… وَالْجُمُعَهُ لِلتَّنْظِیفِ وَالتَّطَیبِ وَهُوَ عِیدٌ لِلْمُسْلِمِینَ وَهُوَ اَفْضَلُ مِنَ الْفِطْرِ وَالْاَضْحَی وَیوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ اَفْضَلُ الْاَعْیادِ وَهُوَ الثَّامِنُ عَشَرَ مِنْ ذِی الْحَجَّهِ وَیخْرُجُ قَائِمُنَا اَهْلَ الْبَیتِ یوْمَ الْجُمُعَهِ وَتَقُومُ الْقِیامَهُ یوْمَ الْجُمُعَهِ وَمَا مِنْ عَمَلٍ اَفْضَلُ یوْمَ الْجُمُعَهِ مَنَ الصَّلَاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ؛ (۷) [روز] جمعه برای پاکیزگی و خوشبو کردن و عید برای مسلمین است. که از روز عید فطر و قربان برتر است؛ [ولی] روز عید غدیر برترین اعیاد است. و آن روز، روز هجده ذی الحجه می‌باشد. و [امّا از عظمت روز جمعه این است که] قائم ما اهل بیت در روز جمعه خروج می‌کند و قیامت [نیز] در روز جمعه برپا می‌شود. و عملی برتر از صلوات بر محمد و آلش در روز جمعه وجود ندارد.»
در نتیجه طبق رهنمودهای امامان معصومعلیهمالسلام مصداقهای عید چهار روز است: عید قربان، فطر، جمعه و غدیر، و برترین آنها عید غدیر است و بعد از آن روز جمعه در رتبه بعدی قرار دارد. با این نتیجه کاستیهای عبارت راغب نیز روشن شد که عید اختصاص به عیدین ندارد، و عید فقط برای خوردن و نوشیدن و شادی نیست؛ بلکه گاه امر اعتقادی چون مسئلۀ امامت و یا قیام امامی چون حضرت مهدیعلیهالسلام و یا برپایی قیامت معیار عید بودن و برتری شمرده می‌شود. (۸)
بعد از این نکات مقدماتی، به بررسی دعای قبل از نماز و حین نماز عید می‌پردازیم:
دعای قبل از نماز عید اختصاص به عید فطر و یا قربان ندارد؛ بلکه در روز جمعه هنگام خروج به سوی نماز جمعه نیز سفارش به خواندن آن شده است؛ چنانکه ابو حمزه ثمالی از حضرت باقرعلیهالسلام نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «اُدْعُ فِی الْعِیدَینِ وَ یوْمِ الْجُمُعَهِ إِذَا تَهَیأْتَ لِلْخُرُوجِ بِهَذَا الدُّعَاءِ اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیأَ وَ تَعَبَّأَ وَ أَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَهٍ إِلَى مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ طَلَبَ نَائِلِهِ وَ جَوَائِزِهِ وَ فَوَاضِلِهِ وَ نَوَافِلِهِ فَإِلَیکَ یا سَیدِی وِفَادَتِی وَ تَهْیئَتِی وَ تَعْبِئَتِی وَ إِعْدَادِی وَ اسْتِعْدَادِی رَجَاءَ رِفْدِکَ وَ جَوَائِزِکَ وَ نَوَافِلِکَ فَلَا تُخَیبِ الْیوْمَ رَجَائِی یا مَنْ لَا یخِیبُ عَلَیهِ سَائِلٌ وَ لَا ینْقُصُهُ نَائِلٌ فَإِنِّی لَمْ آتِکَ الْیوْمَ بِعَمَلٍ صَالِحٍ قَدَّمْتُهُ وَ لَا شَفَاعَهِ مَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ وَ لَکِنْ أَتَیتُکَ مُقِرّاً بِالظُّلْمِ وَ الْإِسَاءَهِ لَا حُجَّهَ لِی وَ لَا عُذْرَ فَأَسْأَلُکَ یا رَبِّ أَنْ تُعْطِینِی مَسْأَلَتِی وَ تَقْلِبَنِی بِرَغْبَتِی وَ لَا تَرُدَّنِی مَجْبُوهاً وَ لَا خَائِباً یا عَظِیمُ یا عَظِیمُ یا عَظِیمُ أَرْجُوکَ لِلْعَظِیمِ أَسْأَلُکَ یا عَظِیمُ أَنْ تَغْفِرَ لِی الْعَظِیمَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْزُقْنِی خَیرَ هَذَا الْیوْمِ الَّذِی شَرَّفْتَهُ وَ عَظَّمْتَهُ وَ تَغْسِلَنِی فِیهِ مِنْ جَمِیعِ ذُنُوبِی وَ خَطَایای وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ؛ (۹) بخوان این دعا را در عید فطر و قربان و جمعه، زمانی که مهیا شدی برای بیرون رفتن [برای نماز]… خدایا! هر کس مهیا شده در این روز و یا آماده و زمینه‌سازی کرده است برای ورود به نزد مخلوقی، به امید جایزه، صله‌ها، بخششها و عطایای او؛ ولی من‌ای آقایم! آمادگی و تهیه و زمینه‌سازی و استعداد خود را برای تو فراهم نموده‌ام. به امید صله‌ها، بخششها و عطاهایت. پس در این روز مرا ناامید مکن!ای کسی که ناامید نمی‌کند سائلی را. و عطا و بخشش او باعث نقصش نمی‌شود. به راستی امروز، عمل صالحی که به آن تکیه کنم نیاورده‌ام و نه شفاعت کسی که به او امید داشته باشم؛ ولی در حالی نزد تو آمده‌ام که اقرار به ظلم و بدی خود دارم و حجّتی و عذری هم برای من نیست. پس از تو می‌خواهم که مرا به آنچه درخواست دارم برسانی و مرا دستخالی و ناامید بر نگردانی.ای عظیم و بزرگوار! به تو امید دارم برای [درخواست] عظیم؛ای بزرگ! از تو می‌خواهم که [گناهان] عظیم [مرا] ببخشی. غیر از تو معبودی نیست. خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست و خیر و خوبی این روز را روزیم گردان! این روزی که آن را شریف و عظیم قراردادی. و در این روز مرا از تمام گناهان و خطاهایم پاک گردان. و برایم از فضلت، زیادی عطا کن! به درستی که تو بسیار بخشنده هستی.»
از این گذشته، ایام عید، برای همه مسلمانان عید است و اختصاص به قشر خاصی ندارد؛ بلکه برای مرد و زن، پیر و جوان، خورد و کلان و… همه عید است. نمی‌توان گفت عید قربان اختصاص به کسانی دارد که به مکّه مشرف شده‌اند و در آنجا قربانی کرده‌اند، و یا عید فطر مخصوص روزه‌داران است و کودکان، بیماران، معذورین و مسافران عید ندارند، نه، چنین نیست. و جمعه نیز اختصاص به کسانی ندارد که در نماز جمعه شرکت کرده‌اند؛ بلکه برای همه عید است، هر چند شرکت کنندگان در نماز جمعه از ثواب و بهره بیش‌تری برخوردارند.
به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
در روایتی که از امام صادقعلیهالسلام نقل کردیم، به این مطلب اشاره شده است: «وَهُوَ عِیدٌ لِلْمُسْلِمِین» (۱۰) و در روایت عبد الرحمن بن سالم و علی بن ابراهیم نیز سخن از تمام مسلمین بود: «هَلْ لِلْمُسْلِمِینَ عِیدٌ غَیرَ یَوْمِ الْجُمُعَۀِ وَ الْاَضْحَی وَ الْفِطْرِ؟…» چنانکه در دعای نماز عید هم می‌خوانیم: «اَسْئَلُکَ بِحَقِّ هَذَا الْیوْمِ اَلَّذِی جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمِینَ عِیداً؛ (۱۱) تو را می‌خوانم بحقّ این روزی که آن را عید برای همۀ مسلمانان قرار داده‌ای» و در دعای قبل از نماز عید می‌خوانیم: «وَقَدْ غَدَوْتُ اِلَی عِیدٍ مِنْ اَعْیادِ اُمَّهِ نَبِیکَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آلِهِ…؛ (۱۲) و صبح کردم در عیدی از اعیاد امّت پیامبرت، محمد که درودت بر او و آل او باد… .» در این عبارت نیز سخن از عید امّت محمدصلیاللهعلیهوآله است. از اینجا معلوم شد که عید غدیر نیز اختصاص به شیعیان ندارد؛ بلکه عید مهم و برتر همه مسلمانان است، هر چند اهل سنّت از آن غافل و به آن کم‌توجّه‌اند؛ ولی این بی‌توجهی، واقعیت قضیه را تغییر نمی‌دهد.
بلی، به این نکته باید توجه شود که هر چند اعیاد مذکوره عید همه مسلمانان است؛ ولی تنها محمد و آل محمدعلیهمالسلام هستند که کاملاً این اعیاد و ابعاد آن را درک می‌کنند و از آن به صورت اتم بهره‌برداری می‌نمایند و در نتیجه ذخیره و توشه‌ای برای آخرت خویش می‌گیرند، و بر مقامات و منزلت خویش بیش از گذشته می‌افزایند. لذا می‌خوانیم «وَ لِمُحَمَّدٍصلیاللهعلیهوآله ذُخْراً وَ شَرَفاً وَ مَزِیداً؛ (۱۳) و برای محمد این روز را ذخیره و شرافت و [عامل] فزونی [مقامات معنوی] قرار دادی.
شاید روایاتی که می‌گویند پیامبر و یا امامانعلیهمالسلام گاهی حالاتی با خدا داشتند و بهرهبرداریهای معنوی خاصی دارند که برای هیچ کسی قابل درک و فهم نیست، اشاره به همین مَزید مقام و شرافت آنها باشد.
پیامبرصلیاللهعلیهوآله فرمود: «لِی مَعَ اللهِ وَقْتٌ لَا یسَعُنِی مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَلَا نَبِی مُرْسَلٌ؛ (۱۴) برای من با خدا زمان [و حالاتی] است که هیچ ملک مقرّب و پیامبر فرستاده شده‌ای توان تحمّل آن را ندارد.»
عید است و دارد هر کسی در دل تمنّای دیگر ما را نباشد غیر تو در دل تمنّای دیگر
بسیاری فکر می‌کنند که وقتی عید فرا رسید، عبادت و ارتباط با خدا تمام شده و فصل بخور بخور و نشاط و شادی رسیده است؛ ولی فرهنگ غنی دعاهای معصومینعلیهمالسلام به ما می‌گوید که عید، تازه اوّل حرکت به سمت خدا است، هر چند شادی و نشاط و دید و بازدید لازم است؛ ولی همه آنها نیز باید در مسیر الهی و برای رضای خداوند و حرکت به سوی او باشد.
حضرت باقرعلیهالسلام در دعای قبل از نماز عید به خداوند متعال عرضه می‌دارد: «اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیأَ فِی هَذَا الْیوْمِ اَوْ تَعََبَّأََ اَوْ اَعَدَّ وَاسْتَعَدَّ لِوَفَادَهِ مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ نَوَافِلِهِ وَ فَوَاضِلِهِ وَ عَطَایاهُ فَاِنَّ اِلَیکَ یا سَیدِی تَهْیئْتِی وَ تَعْبِیتِی واِعْدَارِی وَاسْتِعْدَادِی؛ (۱۵) خدایا! هر کس مهیا شده است در این روز و یا آماده و مستعدّ و زمینه‌سازی کرده است برای ورود به نزد مخلوقی (آنهایی که در روز عید جایزه می‌دهند) به امید جایزه، صله‌ها، بخششها و عطاهای او؛ ولی من‌ای آقایم! آمادگی و تهیه و زمینه‌سازی و استعداد خود را به سوی تو [و حرکت به جانب تو] فراهم نموده‌ام.»
عین همین دعا در اعمال شب جمعه که یکی از اعیاد است آمده؛ (۱۶) منتهی در ادامه اضافه‌ای دارد که راز رفتن به سوی خدا و درگاه او را نیز تبیین می‌کند: «یا مَنْ لَا یخِیبُ عَلَیهِ سَائِلٌ وَلَا ینْقُصُهُ نَائِلٌ فَاِنِّی لَمْ اَتِکَ ثِقَهً بِعَمَلٍ صَالِحٍ عَمِلْتُهُ…؛ (۱۷) ای کسی که ناامید نمی‌کند سائلی را و عطا و بخشش او باعث نقصش [نیز] نمی‌شود، به راستی عمل صالحی که به آن تکیه کنم، نیاورده‌ام.»
«اِلَیکَ یا سَیدِی تَهْیئَتِی وَتَعْبِئَتِی… رَجَاءَ رِفْدِکَ وَجَوَایزِکَ؛ای آقایم! به سوی توست تهیه و آمادگی من به امید بخشش و جایزه‌هایی [که عنایت می‌شود از طرف] تو.»
رِفدْ به بخششهایی گفته می‌شود که به قصد کمک‌رسانی و اعانت انجام می‌گیرد: «هُوَ الْعَطِیهُ بِعُنْوَانِ الْاِعَانَهَ». در زمان جاهلیت رفاده به چیزی می‌گفتند که بوسیله آن طعام و نوشیدنی برای حاجیان آماده می‌شد. (۱۸)
در نتیجه رفد الهی آن کمکهایی است که به قصد کمک‌رسانی به روزه داران یا حاجیان و یا شرکت‌کنندگان در نماز جمعه به آنان داده می‌شود.
جایزه: صله، پاداش و عطیه‌ای است که به برنده مسابقه یا به کسی که کار خوبی انجام داده، اعطا می‌شود. (۱۹)
معلوم می‌شود در جایزه یک نوع استحقاقی وجود دارد؛ امّا در «رفد» چنین استحقاقی وجود ندارد.
به هر حال روز عید، هم روزی است که خداوند به بندگانش اعانت دارد و هم اعطای جایزه برای برندگان و کسانی که کار خیر انجام داده‌اند.
از جابر نقل شده است که امام باقرعلیهالسلام فرمود: «قَالَ النَّبِیصلیاللهعلیهوآله: اِذَا کَانَ اَوَّلُ یوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ نَادَی مُنَادٍ: اَیهَا الْمُؤْمِنُونَ اُغْدُوا اِلَی جَوَائِزِکُمْ ثُمَّ قَالَ یا جَابِرُ جَوَائِزُ اللهِ لَیسَتْ بَجَوَائِزِ هَؤُلَاءِ الْمُلُوکِ ثُمَّ قَالَ هُوَ یوْمُ الْجَوَائِز؛ (۲۰) روز اول شوال (عید فطر) منادی ندا می‌دهد:ای مؤمنان! صبحگاه به دنبال جوایزتان باشید [که از طرف خداوند متعال آماده شده است]؛ سپس فرمود:ای جابر! جوایز خدا مانند جوایز شاهان نیست [بلکه جوایزی بسیار ارزشمند و غیر قابل توصیف است]؛ سپس فرمود: آن روز، روز گرفتن جایزه‌ها است.»
در ادامه دعای قبل از نماز عید می‌خوانیم: «وَ نَوَافِلِکَ وَ فَوَاضِلِکَ وَفَضَائِلِکَ وَ عَطَایاکَ؛ (۲۱) به امید زیادیها و فضلها و بخششهای تو.»
در عبارت فوق چند کلمه در رابطه با عطایا و بخشش الهی به کار رفته است که هر یک معنای خاصی دارد؛ اوّلی «نوافل» است که جمع نافله، و از مادّه «نفل» می‌باشد که به معنای غنیمت است. ینَفِّلُ الْاِمَامُ الْجُنْدَ؛ یعنی سهمی از غنیمت برای سربازان قرار داد.
امّا نافله: «الْعَطِیهُ یعْطِیهَا تَطَوُّعاً بَعْدَ الْفَرِیضَهِ مِنْ صَدَقَهٍ اَوْ صَلَاحٍ اَوْ عَمَلِ خَیرٍ؛ (۲۲) نافله آن بخششهایی است که انسان مجّاناً [و برای خدا] بعد از انجام واجب عطا می‌کند، خواه صدقه باشد یا خیرخواهی و یا عمل خیر.»
به نماز مستحبی هم که نافله گفته می‌شود از این جهت است که اضافه بر نماز واجب، قبل و یا بعد از آن انجام می‌گیرد. در نتیجه می‌توان گفت که نوافل، آن بخششهای الهی است که علاوه بر جایزه که طرف استحقاق دارد و علاوه بر «رفد» که به عنوان اعانت و کمک است، اعطا می‌شود، و معمولاً نوافل در جایی که فرایضی در کار بوده، به کار می‌رود؛ یعنی آن عطایایی که بعد از جایزه (که در واقع حق طرف است و لازم است که اداء شود) عطا می‌شود.
به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
امّا فواضل که جمع فضل است، عبارت است از بخشش اضافه بر آنچه که لازم و مقرّر است در مقام تأمین معاش مادّی و معنوی انسان: «وَالْفَضْلُ مِنَ اللهِ تَعَالَی عِبَارَهٌ عَنْ عَطَائِهِ زَائِداً عَلَی مَا هُو اللَازِمُ الْمُقَرَّرُ فِی مَقَامِ تَأمِینِ الْمَعَاشِ الْمَادِّی وَالرُّوحَانِی؛ فضل از ناحیه خداوند متعال، عبارت است از بخشش، زیادی بر آنچه که در مقام تأمین معاش مادی و معنوی، لازم و معین شده است.»؛ منتهی فضل ممکن است ابتدائی تکوینی در اصل خلقت و یا بعد از آن باشد و ممکن است مسبوق به اموری باشد که مربوط به شخص تفضّل شده و دریافت‌کننده فضل شود.» (۲۳)
پس می‌توان گفت که فرق نوافل با فواضل این است که در نوافل نوعاً مسبوق به امری است که طرف استحقاق دارد؛ ولی فواضل اعم است و ممکن است ابتدایی و بدون مسبوق بودن زمینه عطا شده باشد و یا ممکن است با وجود زمینه باشد.
امّا عطایای الهی، به آن بخششهایی گفته می‌شود که به مقتضای آنچه در نفس عطاکننده وجود دارد، از بزرگی و پایبندی، بدون در نظر گرفتن جهت بخشش و یا غرض دیگری و یا در نظر گرفتن عوضی و امثال آن انجام می‌شود؛ چنانکه جود، به زیادی بخششهایی که ریشه در روح بخشش‌گر دارد گفته می‌شود و «هبه» به بخششی که بدون عوض پرداخت می‌شود. (۲۴)
پس عطایای الهی، «الْعَطَایا مِنْ جَانِبِ اللهِ بِمُقْتَضی مَقَامِ عَظَمَتِهِ وَسِعَهِ رَحْمَتِهِ وَبَسْطِ اِفَاضَتِهِ؛ (۲۵) بخششهای الهی است که به مقتضای مقام عظیمش و توسعه رحمتش و گسترش یافتن فیضش انجام می‌گیرد.
و روز عید فطر علاوه بر رسیدن به جوایز الهی، روز رسیدن به عطایای الهی نیز می‌باشد. پیامبر اعظمصلیاللهعلیهوآله می‌فرماید: «اِنَّ الْمَلَائِکَهَ یقُومُونَ یوْمَ الْعِیدِ عَلَی اَفْوَاهِ السَّکَّهِ وَیقُولُونَ اُغْدُوا اِلَی رَبٍّ کَرِیمٍ یعْطِی الْجَزِیلَ وَیغْفِرُ الْعَظِیمَ؛ (۲۶) ملائکه در روز عید بر لبان انسانهای ساکت قرار گرفته [و یا در مسیر مردم ایستاده] می‌گویند صبحگاه بر پروردگار کریم وارد شوید که عطایای فراوان و بخشش زیاد دارد.»
راز تنوع در عطایای الهی که هم رِفْد و اعانت دارد و هم نوافل و زیادت، هم فضل و کمکهای ابتدایی و غیر استحقاقی و هم عطایای برگرفته از عظمت الهی، کمالات بی‌نهایت است که ریشه در وجود بی‌منتهای حق دارد؛ لذا در ابتدای دعای قنوت نماز عید عرضه می‌داریم: «اَللَّهُمَّ اَهْلَ الْکِبْرِیاءِ وَالْعَظَمَهِ وَاَهْلَ الْجُودِ وَالْجَبَرُوتِ وَاَهْلَ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَهِ وَاَهْلَ‌التَّقْوَی وَالْمَغْفِرَهِ؛ (۲۷) خدایا! تو اهل کبر و بزرگی، و ا هل جود و جبروت و اهل بخشش و مهربانی و اهل تقوا و مغفرت هستی.» چون کبریا و عظمت دارد، عطا و فضل دارد، و چون اهل جود است، بذل و بخشش و چون اهل رحمت است، رفد و اعانت دارد. و بخاطر عظمت و تعظیم الهی است که تکبیرات فراوان در آن قرار داده شده است.
حضرت رضاعلیهالسلام فرمود: «اِنَّمَا جُعِلَ التَکْبِیرُ فِیهَا صَلَاهِ الْعِیدِ اَکْثَرُ مِنْهُ فِی غَیرِهَا مِنَ الصَّلَوَاتِ لِاَنَّ التَّکْبِیرَ اِنَّمَا هُوَ تَعْظِیمٌ لِلَّهِ وَتَمْجِیدٌ عَلَی هُدًی وَعَافَی کَمَا قَالَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ: «وَلِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلَی مَا هَدَیکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»؛ تکبیر در نماز عید بیش‌تر از نمازهای دیگر قرار داده شده است؛ زیرا تکبیر، تعظیم برای خداوند و ارزشگذاری بر هدایت و عافیت الهی است. همانطور که خداوند جلیل می‌فرماید: «و برای اینکه بزرگ بدارید خدا را بر هدایت نمودنتان و شاید که شکرگزار باشید.» (۲۸)
پیامبر و امامانعلیهمالسلام الگوهای عینی هستند که خداوند برای تسهیل امر هدایت، آنان را در دسترس بشر قرار داده است، و ماه رمضان، حج خانه خدا و اعمال شب و روز جمعه که به عید منتهی می‌شود و همین‌طور نصب امیر مؤمنان در روز عید غدیر، زمینه‌ساز تزکیه و هدایت انسان می‌شود، تا به این الگوها نزدیک‌تر شوند؛ لذا در دعای نماز عید عرضه می‌داریم: خدایا! «اَسْئَلُکَ اَنْ تُدْخِلَنِی فِی کُلِّ خَیرِ اَدْخَلْتَ فِیهِ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تُخْرِجَنِی مِنْ کُلِّ سُوءٍ اَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَیهِمْ؛ (۲۹) می‌خواهم که وارد کنی مرا [در این روز] در هر خیری که محمد و آل او را در آن داخل نمودی و اینکه بیرون کنی مرا از هر بدی که محمد و آل او را از آن خارج ساختی. صلوات تو بر او و آلش.»
امّا خیری که محمد و آل، داخل آن شده‌اند و شرّی که از آن خارج شده‌اند خلاصه‌اش همان است که در آیه تطهیر آمده است: «اِنَّمَا یرِیدُ اللهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»؛ (۳۰) «خداوند اراده نموده پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.»
علامه طباطباییرحمهالله می‌گوید: «معنای آیه تطهیر این است که خداوند اراده ابدی نموده است که شما اهل بیت را از همه نوع پلیدی، اعتقاد باطل، گناه، با تجهیز کردن به اعتقاد حق، و دادن موهبت الهی عصمت پاک گرداند.» (۳۱)
ابن حجر هیثمی می‌گوید: «این آیه منبع فضایل اهل بیت نبوی است؛ برای اینکه حاوی درخشان‌ترین مناقب ایشان، و شامل توجّه به شأن آنان است؛ چرا که با لفظ «اِنَّمَا» آغاز می‌گردد و «اِنَّمَا» افاده حصر می‌کند درباره اراده خدای متعال در منزه نمودن آنان از رجس و رجس، نیز همان گناه است. این آیه همچنین بیانگر اراده خداوند در تطهیر اهلبیت از جمیع خصوصیات اخلاقی و احوال مذموم است؛ و اینکه در بعضی از روایات نقل شده که آتش و جهنّم بر آنان حرام است، همانا فایده این تطهیر می‌باشد.» (۳۲)
در تفسیر نمونه می‌خوانیم: «رجس» در اینجا به معنای پلیدی ظاهری نمی‌باشد؛ بلکه اشاره به پلیدیهای باطنی است و اطلاق این کلمه، هر گونه انحصار و محدودیت را در شرک و کفر و اعمال منافی عفت و مانند آن نفی می‌کند، و همه گناهان و آلودگیهای عقیدتی و اخلاقی و عملی را شامل می‌شود.» (۳۳)
در نتیجه آنچه اهل بیت از آن خارج شده‌اند اعتقادات باطل، شرک و تمام گناهان اخلاقی و عملی است و آنچه محمد و آل محمدصلیاللهعلیهوآله به آن وارد و مجهّز شده‌اند، اعتقادات حق، آراستگی به محسنات اخلاقی و عملی و عصمت از گناهان است.
هر چند ممکن است انسان به تمام آن مواهب راه نیابد؛ ولی از باب همّت بلند داشتن، تمامی آن را می‌خواهیم تا لااقل به آنان نزدیک‌تر و همرنگ‌تر شویم.
به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
«اللَّهُمَّ اِنِّی اَسْئَلُکَ مِنْ خَیرِ مَا سَئَلَکَ عِبَادُکَ الْمُرْسَلُونُ وَ اَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ مَا اَعَاذَ بِهِ عِبَادُکَ الْمُخْلَصُونَ؛ (۳۴) خدایا! از تو می‌خواهم از بهترین آنچه که بندگان فرستاده شدهات (انبیاء و یا بندگان صالحت) از تو خواستند و پناه می‌برم به تو از شرّ آنچه بندگان مُخلَصت [و یا مرسل و یا صالحت] از آن به تو پناه بردند.»
امّا خواسته‌های انبیا و یا بندگان صالح و مخلَص چیست؟ باید گفت که تمامی آنچه در قرآن به عنوان «رَبِّ» مثل: «رَبِّ زِدْنِی عِلْماً»؛ (۳۵) و یا «ربّنا» آمده:«رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیا حَسَنَهً وَفِی الْآخِرَهِ حَسَنَهً»؛ (۳۶) دعاها و درخواستهای انبیاء و بندگان صالح است که برای پرهیز از طولانی شدن مقاله، فقط به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:
الف. در آیه‌ای می‌خوانیم:
«رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَکَفِّرْ عَنَّا سَیئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْاَبْرَار»؛ (۳۷) «پروردگارا! گناهمان را بیامرز و بدیهای ما را بپوشان و ما را با نیکان بمیران!»
در این آیه سه حاجت مهم خواسته شده است که در واقع روزه‌دار، حاجی و… در روز عید آنها را از خدا می‌خواهد که خیر دنیا و آخرت و عاقبت به خیری را به او بدهد: ۱. بخشش گناهان؛ ۲. پوشیدن بدیها؛ ۳. همراهی با نیکان.
«وَقَالَ رَبِّ اَوْزِعْنِی اَنْ اَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی اَنْعَمْتَ عَلَی وَعَلَی وَالِدَی وَاَنْ اَعْمَلَ صَالِحاً تَرْضَیهُ وَاَدْخِلْنِی فِی عِبَادِکَ الصَالِحِینَ»؛ (۳۸) «و [سلیمان] گفت: پروردگارا توفیقم ده که شکر نعمتت را انجام دهم، آن نعمتهایی را که به من و والدینم عنایت نمودی و مرا به عمل صالح [و خالص] که تو می‌پسندی موفق بدار و مرا به لطف و رحمتت در صف بندگان شایسته [و خاصت] داخل گردان!»
حضرت سلیمانعلیهالسلام در این آیه سه خواسته از خداوند دارد: ۱. توفیق شکر نعمتهای بر خود و والدین؛ ۲. انجام عمل صالح؛ ۳. داخل شدن در صف بندگان صالح. و در واقع روزه‌دار و حج‌گزار نیز در روز عید این خواسته‌ها را از خداوند دارد.
ج. و در آیه‌ای دیگر دارد:
«رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ اَزْوَاجِنَا وَذُرِّیاتِنَا قُرَّهَ اَعْینٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ اِمَاماً»؛ (۳۹) «پروردگارا! ما را از همسران و فرزندانمان چشم روشنی، عطا فرما و ما را پیشوای اهل تقوا قرار ده!»
در این آیه دعاهای بندگان رحمان را مطرح نموده که چشمروشنی از همسران و فرزندان و الگو بودن برای پاکان و پرواپیشهگان است.
از دیگر اهداف مهم روز عید، رسیدن به عفو الهی و بخشش گناهان است.
در دعای قبل از نماز عید می‌خوانیم: «فَیا عَظِیمُ یا عَظِیمُ یا عَظِیمْ اِغْفِر لِی الْعَظِیمَ مِنْ ذُنُوبِی فَاِنَّهُ لَا یغْفِرُ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ اِلَّا اَنْتَ…؛ (۴۰) پس‌ای با عظمت و‌ای بزرگ و‌ای بزرگ! بیامرز گناهان بزرگم را؛ زیرا گناهان بزرگ را جز تو [کسی] نیامرزد.»
دارم امید عاطفتی از جنابِ دوست کردم جنایتی و امیدم به عفو اوست (41)
آری، در اعیاد الهی، درهای رحمت الهی باز و زمینه مغفرت و بخشیده شدن فراهم است، هوشمند می‌خواهد که از این ایام و لحظه‌های آن بهره‌برداری کند.
امام علیعلیهالسلام فرمود: «اَلَا وَاِنَّ هَذَا الْیوْمَ یوْمٌ حُرْمَتُهُ عَظِیمَهٌ وَبَرَکَتُهُ مَأمُولَهٌ وَالْمَغْفِرَهُ فِیهِ مَرْجُوَّهٌ؛ (۴۲) بیدار باشید، امروز (روز عید فطر) روزی است که احترامش بزرگ و برکتش مورد آرزو و آمرزش [خداوند] در آن روز امید می‌رود.»
در حدیثی از پیامبرصلیاللهعلیهوآله چنین آماده است: «خداوند متعال در روز عید می‌فرماید: «عِبَادِی لِی صُمْتُمْ وَ لِی صَلَّیتُمْ عُودُوا مَغْفُوراً لَکُمْ؛ بندگان من! برای من روزه گرفتید و برای من نماز گزاردید! برگردید [به خانه‌هایتان] در حالی که بخشیده شده‌اید.» (۴۳)
بیا که دوش به مستی سروش عالم غیب نوید داد که عام است فیض رحمت او (44)
در روز عید در واقع ندای الهی این است:
باز‌ای باز آی! هر آنچه هستی باز آی! گر کافر و گبر و بت‌پرستی باز آی
این درگه ما درگه نومیدی نیست صد بار اگر توبه شکستی باز آی
ره‌توشه رسیدن به اهداف عید
یک: اقرار به نداری خود
با دست تهی آمده‌ام عیبی نیست مپسند که با دست تهی برگردم
اوّلین مطلبی که انسان را به رسیدن اهداف – آنچنان که از دعاهای عید برمی‌آید – یاری می‌رساند این است که انسان بداند واقعاً دست خالی است و از خود چیزی ندارد.
در دعای قبل از نماز عید می‌خوانیم: «اِلَیکَ یا سَیدِی! تَهْیِئْنِی… رَجَاءَ رِفْدِکَ… وَلَمْ اَفِدْ اِلَیکَ الْیوْمَ بِعَمَلٍ صَالِحٍ اَثِقُ بِهِ قَدَّمْتُهُ وَلَا تَوَجَّهْتُ بِمَخْلُوقٍ اَمَّلْتُهُ؛ (۴۵) به سوی توست آمادگی من‌ای آقای من به امید عطا و بخشش از جانب تو و [لی] به درگاهت در چنین روزی [دست خالی آمده‌ام و] عمل نیکی که به آن اعتماد و تکیه کنم نیاورده‌ام [که نداشتم] و به مخلوقی نیز رو نزده‌ام که امید به او داشته باشم.»
اقرار به گناه، وسیله دیگری است که انسان را به اهداف عید نزدیک می‌سازد. در همان دعا می‌خوانیم: «وَلَکِنْ اَتَیتُکَ خَاضِعاً مُقِرّاً بِذُنُوبِی وَاِسَائَتِی اِلَی نَفْسِی فَیا عَظِیمُ… اِغْفِرْ لِی الْعَظِیمُ مِنْ ذُنُوبِی…؛ (۴۶) و لکن نزد تو با خضوع [و قلب متوجّه به خودت] و اعتراف به گناهانم و اینکه در حق خود بدْ کرده‌ام آمده‌ام؛ پس‌ای بزرگ! گناه بزرگم را ببخش.»
و امام علیعلیهالسلام نیز فرمود: «… وَتَعَرَّضُوا لِثَوَابِهِ بِالتَّوْبَهِ وَالْاِنَابَهِ وَالْخُضُوعِ وَالتَّضَرُّعِ فَاِنَّهُ یقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبَادِهِ وَیعْفُو عَنِ السَّیئَاتِ؛ (۴۷) و خود را در معرض ثواب الهی با توبه و برگشت و خشوع و زاری قرار دهید؛ پس به راستی، خداوند توبه را از بندگانش می‌پذیرد و گناهان را می‌بخشد.»
من که سر تا پا گناهم یا غیاث المستغیثین از حضورت عذری خواهم یا غیاث المستغیثین
از خجالت سر برآرم چون به سوی آسمانت اشک ریزد از نگاهم یا غیاث المستغیثین
بنده‌ام منّت پذیرم، منتی بگذار و بگذر از من و جرم و گناهم یا غیاث المستغیثین
نبی اکرمصلیاللهعلیهوآله بر مردی که در حال احتضار بود، وارد شدند. حضرت به او فرمود: «در چه حالی هستی؟» عرض کرد: در حالی هستم که از گناهان خویش هراسانم و به رحمت پروردگار امید بسته‌ام. حضرت فرمود: «وقتی چنین حالتی در قلب بنده‌ای جمع شد، خداوند متعال شخص را از آن چه می‌ترسد، در امان داشته و آن چه را که به او امید بسته است، عطا می‌فرماید.» و فرمود: «در روز قیامت خداوند به بنده‌اش می‌فرماید: هنگامی که منکرات را می‌دیدی چه چیز تو را از انکار آنها باز می‌داشت؟ و اگر جوابش را به او تلقین کند، جواب خواهد داد: به تو امیدوار بودم؛ ولی از مردم می‌ترسیدم. آنگاه خداوند می‌فرماید: «تو را آمرزیدم.» (۴۸)
امام باقرعلیهالسلام فرمود: «لَا وَاللهِ مَا اَرَادَ اللهُ تَعَالَی مِنْ النَّاسِ اِلَّا خَصْلَتَینِ اَنْ یقِرُّوا لَهُ بِالنِّعَمِ فَیزِیدُهُمْ وَبِالذُّنُوبِ فَیغْفِرُهَا لَهُمْ؛ (۴۹) به خدا قسم خداوند تعالی جز دو ویژگی از مردم نخواسته است: اینکه به نعمتهای او اعتراف کنند تا نعمتها را برایشان بیفزاید، و به گناهان اقرار کنند تا آنها را ببخشد.»
و در جای دیگر فرمود: «وَاللهِ مَا ینْجُو مِنَ الذَّنْبِ اِلَّا مَنْ اَقَرَّ بِهِ وَقَالَ اَبُو جَعْفَرٍ کَفَی بِالنَّدْمِ؛ (۵۰) به خدا سوگند از گناه رها نشود جز آنکه به آن اعتراف کند.» راوی گفت: امام باقرعلیهالسلام فرمود: «پشیمانی برای توبه کافی است.»
در اسلام چهار عید داریم که عبارت است از: عید قربان، فطر، غدیر و روز جمعه، و برترین آنها عید غدیر است و معیار اصلی عید آن است که انسان در آن روز مرتکب گناه و معصیت نشود و از این راه به منفعتی دست پیدا کند و قهراً نشاط و شادی را نیز در پی خواهد داشت. اعیاد اسلامی برای امت اسلام است و اختصاص به شخص و گروه و صنفی ندارد، و همه در آنها باید به سمت و سوی خدا حرکت کنند. مهم‌ترین اهداف عید دریافت جوایز، عطایا و تفضلات الهی، نزدیک شدن به مقامات محمد و آل محمدصلیاللهعلیهوآله و گرفتن بهترین حاجاتی است که بندگان صالح و خالص خدا درخواست می‌کنند و رسیدن به عفو و بخشش الهی. و ره‌توشه رسیدن به این اهداف، باور به نداری و فقر مطلق خویش و اقرار به گناهان وتوبه به درگاه با عظمت خداوندی است.
به مناسبت عید سعید فطر | پیام عید فطر در نماز و دعای عید
پی‌نوشـــــــــــــت‌ها:
(۱). «وَالْعِیدُ مَا یعَاوِدُ مَرَّهً بَعْدَ اُخْرَی وَ خُصَّ فِی الشَّرِیعَهِ بِیوْمِ الْفِطْرِ وَیوْمِ النَّحْرِ وَ لَمَّا کَانَ ذَلِکَ الْیوْمُ مَجْعُولاً لِلسُّرُورِ فِی الشَّرِیعَهِ کَمَا نَبَّهَ النَّبِیصلیاللهعلیهوآله بِقَوْلِهِ «اَیامُ اَکْلٍ وَشُرْبٍ وَبِعَالٍ» صَارَ یسْتَعْمَلُ الْعِیدُ فِی کُلِّ یوْمٍ فِیهِ مَسِرَّۀٌ وَعَلَی ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی: «اَنْزِلْ عَلَینَا مَائِدَهً مِنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیداً» وَالْعِیدُ کُلُّ حَالَهٍ تُعَاوِدُ الْاِنْسَانَ وَالْعَائِدَهُ کُلُّ نَفْعٍ یرْجِعُ اِلَی الْاِنْسَانِ مِنْ شَیءٍ.»
(۲). المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی، تهران، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ هـ ق، ص ۳۵۲، و آیه در سوره مائده / ۱۱۴.
(۳). نهج البلاغه، محمد دشتی، ص ۷۳۲، حکمت428.
(۴). مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، بیروت، آل البیت، سوم، ۱۴۱۱ هـ. ق، ۱۹۹۱ م، ج ۶، ص ۱۵۴، ح ۶۶۷۹/۸.
(۵). الکافی، کلینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ هـ ش، ج ۲، ص ۲۲۴،ح ۱.
(۶). همان، ج ۴، ص ۱۴۹، ومن لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۹۰.
(۷). وسائل الشیعه، حر عاملی، قم، آل البیت، ۱۴۰۹ (۲۹ جلدی)، ج ۱، ص ۱۳، ح ۹۶۳۵.
(۸). از اینجا نیاز به یک مسئله بسیار مهمّی احساس می‌شود و آن اینکه ضروری و لازم است که کتب لغت، خصوصاً لغات قرآن، دایرهالمعارفها و… با توجه به سخنان امامان معصوم باید بازنویسی و بازخوانی شود. کتب موجود که بیش‌تر توسط علمای اهل سنّت و یا غیر مسلمانها تهیه شده است، دارای نقایص و کاستیهای فراوانی است و راز آن هم دور بودن و توجّه نکردن به سخنان امامان شیعهعلیهمالسلام بوده است.
(۹). تهذیب، شیخ طوسی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ هـ. ش، ج ۳، ص ۱۴۲؛ بحارالانوار، ج ۸۸، ص ۱۹.
(۱۰). وسائل الشیعه، همان، ج ۱، ص ۱۳.
(۱۱). وسائل الشیعه، حرّ عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چهارم، (۲۰ جلدی)،ج ۵، ص131، باب ۲۶.
(۱۲). تهذیب، همان، ج ۳، ص ۱۴۲؛ بحار الانوار، همان، ج ۸۸، ص ۱۹.
(۱۳). همان.
(۱۴). بحار الانوار، مجلسی، بیروت، مؤسسه الوفاء، ج ۷۹، ص ۲۴۳.
(۱۵). تهذیب، همان، ج ۳، ص ۱۴۲.
(۱۶). مفاتیح الجنان، اعمال شب جمعه، ص ۵۴؛ تهذیب، همان، ج ۳، ص ۱۴۲؛ بحار الانوار، ج88، ص ۱۹.
(۱۷). همان، اعمال شب جمعه، ص ۵۴؛ و تهذیب، ج ۳، ص ۱۴۲.
(۱۸). التحقیق: علّامه مصطفوی، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، تهران، ۱۳۸۵، ج ۴، ص ۱۸۹، با تلخیص.
(۱۹). فرهنگ عمید، حسن عمید، تهران، انتشارات جاویدان، ۱۳۵۴، ص ۴۴۰.
(۲۰). الکافی، شیخ کلینی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ج ۴، ص ۱۶۸؛ وسائل الشیعه،ج ۵، ص140، ح ۱، باب ۳۷.
(۲۱). مفاتیح، ص ۴۰۴؛ تهذیب، ج ۳، ص ۱۴۲؛ بحار الانوار، ج ۸۸، ص ۱۹.
(۲۲). العین، خلیل بن احمد فراهیدی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۴ هـ. ق، اوّل، ص ۸۳۰.
(۲۳). التحقیق: همان، ج ۹، ص ۱۱۶.
(۲۴). ر. ک: التحقیق، همان، ج ۸، ص ۲۱۰.
(۲۵). همان.
(۲۶). مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، بیروت، آل البیت، سوم، ۱۴۱۱ ق، ج ۶، ص154.
(۲۷). مفاتیح الجنان، ص ۴۰۶؛ وسائل الشیعه، همان، (۲۰ جلدی)، ج ۵، ص ۱۳۱، باب ۲۶.
(۲۸). وسائل الشیعه، همان، ج ۵، ص ۱۰۵، ح ۱، باب ۱۰.
(۲۹). وسائل الشیعه، همان، ج ۵، ص ۱۳۱، روایت ۲، باب ۲۶، باب استحباب دعا.
(۳۰). احزاب / ۳۳.
(۳۱). المیزان، علامه طباطبایی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ج ۱۶، ص ۳۳.
(۳۲). الصواعق المحرقه فی الردّ علی اهل البدع والزندقه، ابن حجر هیثمی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ هـ. ق، ۱۹۹۳ م، ص ۲۲۳.
(۳۳). تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۰، ج ۱۷، ص ۳۰۴.
(۳۴). وسائل الشیعه، همان، ج ۵، ص ۱۳۲، ح ۵، ولی در روایت ۲، ص ۱۳۱ به جای عبارت «عبادک المخلصون» دارد: «عبادک المرسلون» و در مفاتیح، ص ۴۰۶، اعمال دعای عید فطر در هر دو بخش «عبادک الصالحون» دارد.
(۳۵). طه / ۱۱۴.
(۳۶). بقره / ۲۰۱، مجموع دعاهای انبیا در قرآن بحث مفصّل است که چند مقاله وزین می‌طلبد.
(۳۷). آل عمران / ۱۹۳.
(۳۸). نمل / ۱۹.
(۳۹). فرقان / ۷۴.
(۴۰). مفاتیح، ص ۴۰۴؛ تهذیب، همان، ج ۳، ص142؛ بحار الانوار، ج ۸۸، ص ۱۹.
(۴۱). حافظ.
(۴۲). مستدرک الوسائل، همان، ج ۶، ص ۱۶۰، ادامه حدیث ۶۶۸۰/۹.
(۴۳). همان، ص ۱۲۱، ح ۳ (۶۵۸۷).
(۴۴). حافظ.
(۴۵). مفاتیح الجنان، ص ۴۰۵؛ تهذیب، ج ۳، ص ۱۴۲؛ بحار الانوار، ج ۸۸، ص ۱۹.
(۴۶). مفاتیح الجنان، ص ۴۰۵؛ تهذیب، ج ۳، ص ۱۴۲؛ بحار الانوار، ج ۸۸، ص ۱۹.
(۴۷). مستدرک الوسائل، همان، ص ۱۶۰.
(۴۸). جامع السعاده، مرحوم نراقی، انتشارات جاویدان، بی‌تا، ص ۳۸۴.
(۴۹). الکافی، ج ۲، ص ۴۲۶.
(۵۰). همان، ج ۲، ص ۴۱۰.
انتهای پیام/*
